Risikogrupper og deira pårørande

Eldre mann og kvinnelig sykepleier

Illustrasjon: Johner/Maskot Bildbyrå AB

Er koronaviruset farlegare for nokre grupper?

Dei fleste som blir smitta av SARS-CoV-2 (koronaviruset) får lette symptom og blir heilt friske. Nokre grupper har auka risiko for alvorleg forløp av sjukdomen sjølv om dei fleste også i risikogrupper får milde symptom. Her finn du informasjon om kva grupper som har auka risiko for alvorleg forløp av covid-19, og råd om korleis dei kan beskytte seg mot smitte.

Alle i samfunnet bør følge dei generelle råda om å ha god hoste- og handhygiene, avgrense talet på nærkontaktar og halde avstand. Dette er særleg viktig for personar i risikogruppene.

Risiko for alvorleg sjukdom aukar med alderen og underliggande sjukdomar, og menn har høgare risiko enn kvinner. Unge personar utan kjende risikofaktorar kan også få eit alvorleg forløp av sjukdomen. Det er meir sannsynleg at dette skjer dersom dei har underliggande sjukdomar.

Ved auka smittespreiing i samfunnet bør personar i risikogrupper leve meir tilbaketrekt. Grad av smittespreiing i samfunnet blir vurdert av kommunelegen i samarbeid med Folkehelseinstituttet (FHI).

Råd til risikogrupper

FHI gjer regelmessig nye vurderingar basert på oppdatert kunnskap om kva personar som har auka risiko for alvorleg forløp av covid-19.  Aldersgrupper og underliggande sjukdom med innverknad på risikovurderinga er skildra i dei oppdaterte råda.

Råda vert påverka av auka smittespreiing i samfunnet generelt, eller auka spreiing lokalt der ein bur. Det kan vere lokale utbrot på arbeidsplass, i område eller kommunar.

Råda om kva ein bør gjere eller ikkje gjere er oppsummerte for to hovudgrupper:

  • Personar med lett auka risiko
  • Personar med moderat eller høg risiko

I denne artikkelen brukar vi omgrepet «dine næraste». Dine næraste er dei du bur saman med, og kjærasten. Bur du åleine kan du også ha to–tre personar som «dine næraste», som du kan vere fysisk nær. «Dine næraste» bør vere dei same personane over tid. 

Lett auka risiko og lita smittespreiing i samfunnet

Ved lite smittespreiing kan grupper med lett auka risiko stort sett leve som andre i samfunnet: Reise, jobbe og ta del i arrangement. Ver likevel nøye med å følge dei generelle råda, som er å:

  • halde tilrådd avstand til andre enn dine næraste
  • ha god hand- og hostehygiene
  • halde deg heime dersom du er sjuk

Vurder om du kan følge råda, før du tek del i sosiale aktivitetar.

Lett auka risiko og stor smittespreiing i samfunnet

Ved høg smittespreiing bør grupper med lett auka risiko leve meir tilbaketrekt. Du kan vere saman med dine næraste, men det er tilrådd at du held to meters avstand til unge og vaksne som har vore i situasjonar der dei ikkje har halde ein meters avstand til andre. 

Avgrens talet på nærkontaktar. Unngå stadar der mange samlar seg, som kollektivtrafikk og kjøpesenter, eller gå dit når det er færre personar og meir plass. Tilrettelegging av arbeidsplassen kan vere aktuelt.

Moderat/mykje auka risiko og lita smittespreiing i samfunnet

Ved lite smittespreiing  bør grupper med moderat eller mykje auka risiko leve meir tilbaketrekt. Du kan vere saman med dine næraste som vanleg, reise og ha sosial kontakt med andre, så lenge du og dine nære er særleg nøye med å følge generelle råd om avstand og hand- og hostehygiene. Avgrens talet på nærkontaktar. Unngå stadar der mange samlar seg, som kollektivtrafikk og kjøpesenter, eller gå dit når det er færre personar og meir plass. Tilrettelegging av arbeidsplassen kan vere aktuelt.

Moderat/mykje auka risiko og stor smittespreiing i samfunnet

Ved høg smittespreiing bør grupper med moderat eller mykje auka risiko leve skjerma. Dersom du er i ei gruppe med moderat eller mykje auka risiko bør du trekke deg tilbake for å unngå smitte i denne perioden. Du kan gå ut ein tur og du kan ha normal omgang med dine næraste dersom også dei lever tilbaketrekt og er friske. Du bør halde to meters avstand til unge og vaksne som har vore i situasjonar der dei sjølve ikkje har halde ein meters avstand til andre. Du bør vere særleg nøye med å følge råd om hand- og hostehygiene.

I tillegg bør du få hjelp til innkjøp. Dersom dine næraste dagleg møter mange andre, bør du halde to meters avstand til dei. Om det ikkje er mogleg, kan ein vurdere annan mellombels bustad. Dersom det ikkje er mogleg med tilrettelegging av arbeidsplass, bør du vurdere sjukemelding.

Her kan du laste ned illustrasjon med desse råda i tabellform (fhi.no)

Illustrasjon: Folkehelseinstituttet

Les informasjon til risikogrupper på fleire språk.

Lett, moderat eller høg risiko?

Vurdering av risiko gjeld på gruppenivå, og ikkje for enkeltpersonar. Det vil vere store individuelle skilnader innanfor gruppene. Ved behov bør det gjennomførast ei individuell vurdering i samråd med legen, om grad av risiko for alvorleg forløp.

Grupper med lett auka risiko

  • Alder 66–80 år (og særleg frå 70 år) ELLER
  • Alder 50–65 år og ein av følgande kroniske sjukdomar:
    • hjarte- og karsjukdomar (anna enn velregulert høgt blodtrykk)
    • fedme (KMI (kroppsmasseindeks) ≥ 30 i kombinasjon med vektrelaterte sjukdomar eller KMI ≥ 40)
    • diabetes
    • kronisk nyresjukdom og nyresvikt
    • kronisk lungesjukdom (anna enn velregulert astma)
    • kronisk leversjukdom
    • immundempande behandling som cellegift, strålebehandling samt immundempande behandling ved autoimmune sjukdomar

Personar under 50 år har lav risiko for alvorleg forløp av covid-19, men enkelte personar med dårleg regulerte eller kombinasjonar av fleire grunnsjukdomar kan ha høgare risiko.

Grupper med moderat eller høg risiko

  • Alder over 80 år, ELLER
  • Bebuar på sjukeheim, ELLER
  • Alder 66–80 år og ein av følgande kroniske sjukdomar, ELLER  alder 50–65 år og to eller fleire av følgande kroniske sjukdomar:
    • hjarte- og karsjukdomar (anna enn velregulert høgt blodtrykk)
    • fedme (KMI (kroppsmasseindeks) ≥ 30 i kombinasjon med vektrelaterte sjukdomar eller KMI ≥ 40)
    • diabetes
    • kronisk nyresjukdom og nyresvikt
    • kronisk lungesjukdom (anna enn velregulert astma)
    • kronisk leversjukdom
    • immundempande behandling som cellegift, strålebehandling samt immundempande behandling ved autoimmune sjukdomar, ELLER
  • Alvorleg helsetilstand, uansett alder*: 
    • aktiv kreftsjukdom, behandling mot kreft (spesielt immundempande behandling, strålebehandling mot lungene eller kjemoterapi) som er i gang eller er nyleg avslutta. Blodkreft har høgare risiko enn andre former for kreft.
    • nevrologiske sjukdomar eller muskelsjukdomar som medfører nedsett hostekraft eller lungefunksjon (f.eks. ALS)
    • medfødd immunsvikt i ustabil fase som medfører risiko for alvorlege luftvegsinfeksjonar
    • blodsjukdomar som omfattar celler eller organ som er viktige for immunforsvaret
    • beinmergstransplantasjon eller organtransplantasjon
    • hivsmitte med lågt CD4-tal
    • betydeleg nedsett nyre- eller leverfunksjon
    • anna, vurdert av lege

* Folkehelseinstituttet har valt å inkludere enkelte alvorlege helsetilstandar i lista over sjukdomar som gir høgare risiko ut frå eit varsemdprinsipp, sjølv om det på noverande tidspunkt ikkje finst studiar som viser risiko for alvorleg forløp for alle sjukdomane.

Om du vil lese vurdering av risikogrupper og kunnskapsgrunnlaget for tilrådingane, sjå Folkehelseinstituttet sine sider om risikogrupper.

Generelle råd til personar i risikogrupper og deira pårørande

Sørg for at du har nødvendige medisinar tilgjengelege. Hald fram med fast medisinering, og gjer endringar berre i samråd med legen din.

  • Dersom du har avtalt helsekontrollar og undersøkingar bør du halde fast ved desse, så lenge du ikkje får anna beskjed frå behandlaren din. Kontakt behandlaren din om du er i tvil.
  • Hugs god hand- og hostehygiene. Dette gjeld også for dei du bur saman med og dei som er på besøk. Vask regelmessig i heimen, særleg flater du tek på ofte.
  • Unngå handhelsing, kyssing og klemming med personar som ikkje er dine næraste.
  • Hald avstand til andre, både på jobb, ute og andre stadar du held til.
  • Det er fint å halde seg i form ved å gå tur, men vel stadar der det ikkje er trengsel.
  • Unngå samvær med personar som har symptom på luftvegssjukdom.
  • Avgrens bruk av offentleg transport dersom det er mogleg, særleg i rushtida.

Generelle råd til pårørande

Generelle råd til dei som er pårørande til personar i risikogrupper:

  • Hald kontakt med personar i risikogruppene.
  • Følg gjeldande råd om hygiene og andre tiltak for å redusere risiko for å bli smitta.
  • Ikkje besøk personar i risikogruppene dersom du har symptom på luftvegsinfeksjon, eller ikkje føler deg heilt frisk.
  • Tilby å hjelpe med nødvendige ærend.
  • Dersom du bur saman med personar i risikogruppene og får symptom på luftvegsinfeksjon eller ikkje føler deg frisk, skal du avgrense samværet. Vi tilrår, om mogleg, å opphalde seg og sove i separate rom og bruke separate bad/toalett. Dersom det ikkje er mogleg, er det viktig å halde avstand og ha kvar sine handkle og eigne baderomsartiklar på bad/toalett.

Kva gjer du dersom du blir sjuk?

Ta tidleg kontakt med helsevesenet dersom du føler deg sjuk og trur at du kan vere smitta med det nye koronaviruset. Dersom du får symptom som feber og hoste, blir kortpusta og har nedsett allmenntilstand, skal du ta kontakt med den lokale helsetenesta for testing.

Dersom du utviklar andre akutte symptom som du elles ville kontakta legehjelp for, er det viktig at du kontaktar helsevesenet, uavhengig av om du kan vere smitta eller ikkje.

Kan besteforeldre vere saman med barnebarn?

Unge og vaksne som har vore saman med vennar og i andre situasjonar der det ikkje har vore ein meters avstand, bør halde to meters avstand til folk i risikogruppa.

Når det er lite smitte i samfunnet, kan personar med lett auka risiko i utgangspunktet reise på ferie med / vere saman med barnebarn. Men alle blir oppfordra til å vere ekstra nøye med dei generelle smitteverntiltaka (hand- og hostehygiene, avstand og halde seg heime ved symptom og sjukdom).

Dersom du tilhøyrer kategorien med moderat eller høg risiko, må du sjølv ta ei vurdering på kven du skal vere saman med og kva forholdsreglar det er mogleg for deg og dei rundt deg å ta. Ved behov bør det gjennomførast ei individuell vurdering i samråd med legen, om grad av risiko for alvorleg forløp. Sjå også råd om reiser for personar i risikogrupper og deira pårørande.

Råd til personar med heimetenester og deira pårørande

Personar som får helse- og omsorgstenester i heimen og deira pårørande/omsorgsgivarar skal følge dei vanlege råda til befolkninga og eventuelt råda til risikogruppene.

Omsorgsmottakar kan leve som normalt i heimen og pårørande/omsorgsgivar kan gi omsorg som vanleg. Vask hendene ofte og grundig med såpe og lunka vatn. Hald heimen rein på vanleg måte. Vask spesielt overflater som du ofte tek på.

Personar som har symptom på luftvegssjukdom bør ikkje kome på besøk.

Folkehelseinstituttet har publisert råd for tilsette i helse- og omsorgstenester i kommunen. 

Tilsette frå helse- og omsorgstenester i kommunen treng ikkje beskyttelsesutstyr om det ikkje er mistanke om smitte, men skal følge strenge reglar om handhygiene.

Dersom du får luftvegssymptom og de tek kontakt med fastlegen, vil legen og eventuelt heimetenesta i samråd med deg planlegge vidare oppfølging.

Skal personar i risikogrupper endre behandlinga si?

Vi tilrår ikkje å endre behandling med legemiddel som er i gang utan at du har drøfta det med legen din. Det er viktig at grunnsjukdomen er godt regulert og behandla. Hald fast ved gode vanar som rørsle i kvardagen, normal døgnrytme, faste måltid og skilnad på kvardag og helg.

Har du astma eller kols og blir behandla med inhalasjonssteroid, skal du halde fram med avtalt behandling. Ved auke i luftvegssymptom bør du kontakte lege.

Den europeiske foreininga for hjartesjukdomar har stadfesta at det ikkje er grunnlag for å endre behandling med blodtrykkmedikament på bakgrunn av koronavirusutbrotet.

Det er ikkje grunnlag for å rå ifrå oppstart, eller stoppe immunsupprimerande behandling som er i gang. Dersom personar som brukar immunsupprimerande behandling blir sjuke, kan dei ta kontakt med legen sin for råd i forhold til medisinering, prøvetaking og undersøking.

Barn og ungdom i risikogrupper

Erfaringar både nasjonalt og internasjonalt viser at barn i mindre grad enn vaksne blir sjuke av covid-19 og det er sjeldan behov for sjukehusinnlegging. Dette gjeld også barn med kroniske sjukdomar, og det er lite som tyder på at desse barna har høgare risiko for alvorleg forløp av covid-19 samanlikna med friske barn.

Det er meldt svært få dødsfall på grunn av covid-19 hos barn globalt, og det er svært sjeldan hos friske barn.

Skule og barnehage for barn i risikogruppe

Det er enkelte barn med alvorleg sjukdom, som kan vere meir sårbare, og i dei tilfella kan ein vurdere tilrettelagd barnehage og tilrettelagd undervising i skulen. I utgangspunktet dreier dette seg om barn med sjeldne og alvorlige sjukdommar. Her får du meir informasjon om desse gruppene og om covid-19 hos barn og ungdom:

Har du spørsmål om korona og treng nokon å snakke med?

Fleire brukarorganisasjonar utvidar no bemanninga for å kunne svare på spørsmål frå befolkninga og personar i risikogrupper:

  • Lurer du på noko som handlar om diabetes og korona? Ring til telefon 815 21 948.
  • Snakk med Kreftforeningen om kreft og korona på telefon 21 49 49 21 eller chat.
  • Har du lungesjukdom og spørsmål om korona? Få råd hos LHL (Landsforeininga for hjarte- og lungesjuke).
  • Dersom du har generelle spørsmål kan du også ringe informasjonstelefonen til Helsedirektoratet på telefonnummer 815 55 015.

Kan eg besøke familie og vennar på helse- og omsorgsinstitusjonar?

Ja, i hovudsak kan du det, men under visse føresetnader. Det skal så langt som mogleg leggast til rette for besøk på sjukehus, sjukeheim eller andre helse- og omsorgsinstitusjonar. Besøka skal vurderast og avtalast i forkant, og dei skal registrerast. Det kan vere ulike reglar for besøk. Gå inn på den aktuelle kommunen si nettside. 

Dersom du har vore utanfor Noreg, kan du ikkje besøke sjukehus eller sjukeheimar før det har gått 10 dagar. Dette gjeld sjølv om du berre har besøkt gule land.

Vurderinga går ut på at kvar enkelt person sitt behov for besøk blir vurdert opp mot risiko for smittespreiing, risiko for alvorleg forløp av covid-19 hos den enkelte, lokal smittesituasjon og institusjonen sin kapasitet til å gjennomføre besøk. Alle besøk skal gjennomførast i tråd med nasjonale smitteverntilrådingar.

Institusjonen skal i særleg grad legge til rette for besøk når det er et barn som er pasient, bebuar eller pårørande.

Alle besøk skal registrerast slik at helsestyresmakter kan drive smittesporing dersom det er behov for det.

Helsedirektoratet har publisert ei tilråding for besøk i helse- og omsorgsinstitusjonar under covid-19-pandemien. Her finn du meir informasjon om detaljar og vurderingskriterium for gjennomføring av besøk.