Testen, dávdamearkkat ja movt dávda dovdo

Kvinne vasker hendene

Illustrasjon: Johnér

Koronavirus njoammu vuosttažettiin čolgga rišiheami bokte, njuolggo guoskama bokte ja eahpenjuolggo geainnuid bokte. Koronavirus lea smávva goaikkanasain mat riššet njálmmis ja njunis olbmos geasa dávda lea njommon, go son gossá, hupmá dahje lávlu. Dávda njoammu dábálepmosit dan bokte ahte eará olmmoš vuoiŋŋáda njoammudeaddji goaikkanasaid áimmus, dahje oažžu virusa gieđaide ja gieđain fas vuoiŋŋahahkii go duohtada iežat ámadaju. Njuolggo guoskama bokte njoammuda buohcci olmmoš virusa dearvvaš olbmui ovdamearkka dihte go buorástahttá. Eahpenjuolggo njoammun sáhttá geavvat go buohcci olbmos njoammu virus gieđa bokte ovdamearkka dihte uksagevjii masa dasto dearvvaš olmmoš guoská.

Álbmotdearvvašvuođainstituhtta ávžžuha ahte buohkat geain leat covid-19 dávdamearkkat testejuvvojit farggamusat. Dasa lassin ávžžuhuvvojit buohkat testehit iežaset geain lea maŋemus 10 beaivvi leamaš lagas oktavuohta olbmuin geas duođaštuvvo covid-19 dahje olbmuin gii boahtá Norgii ng. rukses riikkas/guovllus. Dearvvašvuođabargit geat barget njuolga pasieanttaiguin ja geat leat mátkkoštan fiskes guovlluin olggobealde Norgga, berrejit testehit iežaset, eai ge bargat pasieanttaiguin ovdal go ožžon negatiiva iskkusvástádusa. Mánát  mánáidgárde- ja mánáidskuvlaagis geain leat dušše gehppes vuoiŋŋahatdávdamearkkat, sáhttet ruovttus čuovvut mielde dávdamearkkain moadde beaivvi ovdal go testejuvvojit.

Koronavirusa dávdamearkkat

Dávdamearkkat leat sullii seammaláganat go nuorvvu ja influeansa mearkkat.

  • Vuoiŋŋahatváttut: feber, čottabávččas ja gosahat.
  • Muhtimat ožžot geahpesvuolšši ja vuoigŋanváttuid.

Sii geat buohccájit, ožžot dábálaččat álggos čottabákčasa, nuorvvu ja gehppes gosahaga, searggahaga ja dovdet iežaset buohccin. Muhtimiin šaddá njárbes čoavji, luhčadávda, muhto dat ii leat dábálaš. Muhtimat eai šat dovdda mágu, eai ge hája.

Oallugiin, erenoamážit mánáin, sáhttet leat hui gehppes dávdamearkkat. Jus leat eahpesihkar, de váldde oktavuođa fástadoaktáriin.

Koronavirusa ja šaddogavjaallergiija (pollen-) dávdamearkkaid erohus

Oallugat Norggas giksašuvvet šaddogavjaallergiijain giđđat, ja dávdamearkkat sáhttet leat seammaláganat go koronavirusa mearkkat, nu go ahte njunni dahppo dahje golgá, gastin, čalmmit golget dahje sakŋidit ja muhtimat ožžot ástmáváttuid. Šaddogavjaallergiija ii atte čottabákčasa, searggahaga dahje febera nu go koronavirus sáhttá dahkat.

Loga eambbo šaddogavjaallergiija ja dávdamearkkaid birra

Lahka oktavuohta

Don rehkenastojuvvot lahka oktavuohtan go okta gean lahka don leat leamaš:

  •  duođaštuvvo covid-19 buohccin

JA

  •  doai leidde goabbat guoibmáde lagabus go guokte mehtera 15 minuhta dahje guhkit, 48 diimmu rájes ovdal go son oaččui covid-19 dávdamearkkaid ja dassá go son boahtá eret isolašuvnnas

DAHJE

  • don leat fysalaččat guoskan (nugo buorástahttán dahje salastan) covid-19 buohccái dahje leat fysalaččat guoskan buohcci olbmo rumašgolgosiidda (čolga, bivastat, snuolggat, šliivi ja gatnjalat).

Njoammun ja inkubašuvdnaáigi

Njoammun dáhpáhuvvá dalle go olmmoš lea buohccáme ja áibbas álggus buozanvuođa. Lea oalle sihkar ahte lea stuora njoammudanvárra ovtta-guokte beaivvi ovdal go ieš fuomáša ahte lea buohcci. Danne álggahuvvo njoammuma guorran 48 diimmu rájes ovdal go dávdamearkkat ihte.

Inkubašuvndaáigi

Hui unnán olbmot šaddet buohccit maŋŋel 8-9 beaivvi dan rájes go lea njommon. Danne lea karantenaáigi dál 10 beaivvi.

Go lea leamaš covid-19, de lea čuldojuvvon karantenas guhtta mánu

Olbmot geat sáhttet duođaštit (laboratovrras testen) ahte sis lea leamaš covid-19 maŋemus guđa mánus, eai dárbbaš ođđasis mannat karantenii. Dat guoská maid mátkekarantenii.

Jáhkkimis leat olbmot geain lea leamaš covid-19 suodjaluvvon dan dávdda ođđasis oažžuma vuostá, muhto eai dieđe vuos man guhká lea suodjaluvvon. Buohkat geat ožžot vuoiŋŋahatdávdamearkkaid galget liikká – nu go buohkat earát – bissut ruovttus jándora maŋŋelii go dávdamearkkat leat jávkan.

Loahpahit isolerema

Vai beassá loahpahit isolašuvnna, de fertejit buot dávdamearkkat jávkan. Galgá leamaš golbma jándora buot dávdamearkkaid haga ja galgá gollan gávcci jándora dan rájes go dovdagođii dávdda. Olbmoide geat leat buohcciviesus dahje geat ožžot immunaváidudeaddji divššu, sáhttá isolerengáibádus bistit guhkit.

Álbmotdearvvašvuođainstituhtta addá rávvagiid isolerema birra ja man guhká berret leat isolašuvnnas.

Maid dagan jus jáhkán munnje lea njommon?

  • Jus leat buohcci, de biso ruovttus.
  • Buohkat geaidda sáhttá njommon (leamaš ng. lahka oktavuohta dahje mátkkoštan rukses riikkain/guovlluin maŋemus logi beaivvi) dahje geain leat nuorvomearkkat, berrejit testehit iežaset.
  • Loga dan suohkana ruovttusiidduin gos don leat, dieđuid testema birra.
  • Jus leat buohcci ja dárbbašat doavtterveahki, dahje dárbbašat sierra dearvvašvuođarávvagiid, de váldde telefovnna bokte dahje elektrovnnalaččat oktavuođa fástadoaktáriin.
  • Jus dárbbašat hoahppuveahki it ge oaččo fástadoaktára ságaide, de riŋge 116 117.
  • Jus lea heaggavárra, de riŋget 113.
  • Jus leat karentenas ja dávdamearkkat ilbmet, de galggat testehit iežat. Loga eambbo dieđuid ja testeheami birra dan suohkana ruovttusiidduin gos leat.

Dáppe gávnnat dieđuid isolašuvnna ja karantena birra.

Geain berre iskojuvvot lea go koronavirus?

Álbmotdearvvašvuođainstituhtta ávžžuha ahte buohkat geat navdet ahte sidjiide lea covid-19 njommon, besset  testejuvvo. Čuovvovaččat berrejit testejuvvot:

  • Olbmot geain leat covid-19 dávdamearkkat, maiddái sii geain leat easkka ihtán dávdamearkkat dahje eará dávdamearkkat mat sáhttet leat covid-19 geažil.
  • Olbmot geaidda sáhttá leat njommon, juogo danne go leat lahka oktavuođat dakkárii geas lea covid-19 dahje dakkárii gii lea boahtán Norgii rukses riikkas/guovllus maŋemus 10 beaivvi.
  • Earát geain eai leat dávdamearkkat, muhto geaid doavttir ávžžuha testehit, ovdamearkka dihte dearvvašvuođaásahusaid bargit.

Čađat Helsenorge Koronaiskkadeami mas gávnnahat berret go don testejuvvon. Korona-testen lea nuvttá.

Go olbmot geain eai leat dávdamearkkat testejuvvojit, ii ge leat dihtosis ahte dávda lea njommon sidjiide, de galgá positiva teasta duođaštuvvot ođđa teasttain.

Buhcciidruovttu ássiid dáfus ávžžuha Álbmotdearvvašvuođainstituhtta ahte ii galgga ájahallat covid-19 várohemiin.

Mánát vuollel 10 jagi geain leat dušše gehppes vuoiŋŋahatdávdamearkkat ožžot vuordit ja moadde beaivvi čuovvut mielde dávdamearkkain ovdal go testejuvvojit. Mánát geain snuolga lea áidna dávdamearkan, ja geat muđui leat buori vuoimmis, eai ge leat eará mearkkat dasa ahte lea easkka álgán vuoiŋŋahatinfekšuvdna, eai dárbbaš dollojuvvojit ruovttus, eai ge testejuvvot.

Buohkat geat testejuvvojit, galget bissut ruovttus dassá go leat ožžon negatiiva teastabohtosa JA dassá go buot dávdamearkkat leat jávkan.

Eambbo dieđuid testeme birra gávnnat FHI siidduin.

Mii galgat ráddjet njoammuma Norggas. Danne lea deaŧalaš testet buohkaid geain leat dávdamearkkat, isoleret buhcciid ja guorramiin gávdnat buohkaid geaidda lea njommon ja bidjat olbmuid karantenii gustovaš eavttuid mielde.

Jus lea unnán kapasitehta, de berre testema vuoruhit eavttuid mielde maid Álbmotdearvvaš­vuođa­instituhtta mearrida ja ođasmahttá áigges áigái. Iskaneavttut ja vuoruheamit árvvoštallojuvvojit dađi mielde.

Váldde oktavuođa fástadoaktáriin dahje geahča iežat suohkana ruovttusiidduin gos ja movt iskan čađahuvvo.

Oallugat jurddašit maid sin lagamusat galget dahkat dan botta go vuordá teastavástádusa. Du lagamusat eai dárbbaš leat karantenas dan botta go don vuorddát vástádusa, muhto sii berrejit dárkkistit ožžot go sii dávdamearkkaid. Jus du teasta lea positiiva, de galggat mannat isolašuvdnii ja du lagas oktavuođat ges karantenii. Olbmot geaidda dat guoská, ožžot dieđu dan birra.

Teastavástádusat helsenorge.no bokte

Don oaččut iežat covid-19 teastta vástádusa helsenorge.no siiddus dakkaviđe go dat lea analyserejuvvon ja vástiduvvon (dábálaččat ovtta guokte beaivvi maŋŋel go testehit). Buot Norgga laboratovrraid teastavástádusat gávdnojit doppe.

Koronaiskkadeamis vástidat moadde gažaldaga ja gávnnahat dárbbašat go don testejuvvot, ja oaččut áigeguovdilis rávvagiid.

Dearvvašvuođabargit

Álbmotdearvvašvuođainstituhtta ávžžuha dearvvašvuođabargiid geat leat leamaš fiskes guovlluin olggobealde Norgga maŋemus logi beaivvis, ja geat barget njuolga pasieanttaiguin, olahit negatiiva teastabohtosa ovdal go álget fas bargui. Dat guoská buot bargiide, maiddái ođđa virggehasaide ja sadjásaččaide. Testen sáhttá báikkálaččat árvvoštallojuvvojit bargiid dáfus geat eai bargga njuolga pasieanttaiguin.

Dearvvašvuođabargit geat beaivválaččat johtet Norgga ja rukses guovlluid gaskka Ruoŧas/Suomas barggu oktavuođas, čuldojuvvojit mátkekarantenas bargoáiggis jus sii testejuvvojit Norggas juohke čihččet beaivvi. Eaktuduvvo ahte ii eai seammás bargga Ruoŧa dahje Suoma dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusas. Bargoaddis dahje barggaheaddjis Norggas lea ovddasvástádus organiseret ja ruhtadit testema.

Mii lea testenguovddáš ja gii testejuvvo?

Vai unnidivččiimet vára čuovuhit njoammudávdda Norgii, de sáhttet sii geat bohtet Norgii sihke fiskes ja rukses riikkain, testehit iežaset. Fálaldat lea eaktodáhtolaš ja nuvttá. Testenguovddážat ásahuvvojit muhtin girdišiljuide, rádjerasttildanbáikkiide ja hámmaniidda.

Sáhttá go koronavirus njoammut olbmuin geain eai leat dávdamearkkat?

Dábálepmosit njoammu olbmuin geain leat dávdamearkkat, muhto sáhttá maid njoammut ovdalaš go dávdamearkkat ilbmet.

Movt dovdo dávda?

Olbmot dovdet buozanvuođa hui iešguđet ládje. Dán rádjái orru dát leame dábálaš:

  • Gehppes dávdamearkkat (dát guoská eatnasiidda geat leat buohccit, birrasii 8 logi buohccis). Dávdamearkkat jávket ovtta-guovtti vahkkus ja eatnasat eai dárbbaš divššu.
  • Dábálaš buohcci: Maŋŋel 4-7 beaivvi gehppes dávdamearkkaiguin šaddá muhtimiidda geahpesboalddáhat, lossat vuoigŋat, gosahat vearáska, ja feber lassána. Jus don vásihat ahte šaddá lossat vuoigŋat, de berret váldit oktavuođa doaktáriin. Muhtimat fertejit sáddejuvvot buohccivissui.
  • Duođalaš buohcci: Seamma mearkkat go dábálaš buohcamis, muhto dát olbmot dárbbašit dasa lassin vel intensiivadivššu. Dáin olbmuin sáhttet leat dávdamearkkat 3-6 vahkku. Muhtimat sis geat duođalaččat buohccájit, jápmet.

Mii oažžut dađistaga ođđa dieđuid covid-19 geažil duođalaš buohccáma riskkaid birra. Buohccivissui sádden, intensiivadikšu ja jápmin lea dábáleabbo boares olbmuid ja sin gaskkas geain lassin leat eará buozanvuođat. Erenoamáš stuora riska garrasit buohccát lea boares olbmuide geain lassin leat eará buozanvuođat. Duođalaččat buohccát sáhttet maiddái nuorra olbmot geain eai leat ovdalaččas dihtosis riskadilálašvuođat, muhto stuorámus riska lea sis geain muđui lea eará buozanvuohta.

Koronavirusdávdda dikšun

Ii gávdno vuos dihto dikšu dahje boahkku dávdda vuostá, muhto Norgga buohcciviesut registrerejit Norgga pandemiijaregistarii pasieanttaid geain lea duođaštuvvon koronadávda, vai álkibut sáhttet buoridit divššu ja čuovvoleami.

Dáppe gávnnat eambbo dieđuid Norsk pandemiregistera birra.