Olgoriikkas fitnan ja boahtin Norgii

Ráđđehus ávžžuha Norgga boargáriid garvit ja vealtat buot dárbbašmeahttun olgoriikkamátkkiid.

Illustrasjon: Mostphotos/Chad McDermott

Ođastuvvome.

Olgoriikkadepartemeanta (OD) rávve ahte eat mátkkoš olgoriikii jus ii leat áibbas dárbbašlaš. Dát globála mátkeráva OD:s guoská vuos ođđajagemánu 15. beaivái 2021.

Davviriikkat ja Schengen- ja EEO-riikkat gos lea unnán njoammun leavvan (ng. fiskes riikkat/guovllut), leat čuldojuvvon dien rávvagis. Diet čuoldin ii galgga dat ipmirduvvot ávžžuhussan vuolgit olgoriikii, ja Ráđđehus ávžžuha buohkaid árvvoštallat leago dárbbašlaš vuolgit olgoriikii.

Mátkkošteaddjit geat bohtet fiskes guovlluin/riikkain eai dárbbaš mannat karantenii.

Buot mátkkošteaddjit geat bohtet riikkain dahje guovlluin gos lea olu njoammun (ng. rukses riikkain/guovlluin) galget leat 10 jándora mátkekarantenas.

Geahča FHI neahttasiidduin kártta mas oainnát movt riikkat leat áigges áigái merkejuvvon ruoksadin ja fiskadin.

Mátkerávvagat galget unnidit dan riskka ahte norgalaččaide njoammu dávda olgoriikkas ja ahte olbmot čuovuhit njoammudávdda Norgii.

Gulaskutta ovdalgo vuolggát, man viidát njoammudávda lea leavvan sihke doppe gos dábálaččat orut ja doppe gosa áiggut vuolgit. Čuovo maiddái njoammuneastadannjuolggadusaid. Muitte ahte sihke njoammundilálašvuohta ja njoammuneastadannjuolggadusat sáhttet jođánit rievdat.

Maid dagat jus boađát Norgii rukses riikkas dahje guovllus? 

Riikka dahje guovlu sáhttá rievdat ruoksadin dan botta go don leat doppe, vaikko lei fiskat dalle go vulget. Jus riikkas gos don leat, šaddet eambbo njoammumat juohke čuođi duhát ássi ektui go dat mii lea mearri, de sáhttá riikka šaddat ruoksadin.

Ráđđehus mearrida guđet riikkat dahje guovllut leat ruoksadat, Dearvvašvuođadirektoráhta ja Álbmotdearvvašvuođainstituhta rávvagiid vuođul. Kárta ođasmahttojuvvo unnimusat juohke 14. beaivvi.

FHI neahttasiidduin oainnát guđet riikkat áigges áigái leat ruoksadat ja fiskadat.

Go boađát rukses riikkas dahje guovllus, de leat čuovvovaš njuolggadusat:

  • Don galggat leat karantenas 10 jándora dan beaivvi rájes go boađát Norgii. Geahča dás movt don čađahat karantena.
  • Ane njálbmesuoji girdimátkkis ja gitta dassážii go ollet ruoktot dahje karantenabáikái
  • Don sáhtát almmolaš sáhtu čuovvut boahtinsajis karantenasadjái. Olbmot badjel 12 jagi galget atnit njálbmesuoji.
  • Basa gieđaid dárkilit ja dávjá
  • Dárkilastte dávdamearkkaid
  • Don galggat váldit koronateastta jus dovdagoađát dávdamearkkaid, geahča koronasjekk

Maid dagat go boađát Norgii fiskes riikkas dahje guovllus?

Sii geat bohtet Norgii fiskes riikkas dahje guovllus, leat čuldojuvvon karantenageatnegasvuođas. Geahča guđet riikkat ja guovllut dat leat FHI, Álbmotdearvvaš­vuođainstituhta kárttas.

Go boađát fiskes riikkas dahje guovllus, de leat čuovvovaš njuolggadusat:

  • Don it dárbbaš mannat karantenii
  • Čuovo dárkilit ihtet go dávdamearkkat
  • Biso ruovttus jus dovddat iežat buohccin
  • Váldde koronateastta jus fuomášat dávdamearkkaid, geahča koronasjekk
  • Doala gaskka earáide
  • Basa gieđaid dárkilit ja dávjá
  • Don it sáhte fitnat it ge galledit olbmuid buohcciviesuin dahje buhcciidruovttuin ovdal go lea gollan 10 beaivvi.
  • Jus barggat dearvvašvuođadoaimmas ja lea pasieanttaiguin dahkamuš, de ávžžuha FHI ahte dus lea negatiiva koronateasta ovdal go bargagoađát fas.
  • Jus barggat dearvvašvuođadoaimmas, muhto ii leat njuolga dahkamuš pasieanttaiguin, de sáhtát bargoaddiin ráđđádallat galggat go testejuvvot. 

Mátkekarantena

Buohkat geat bohtet rukses riikkain dahje guovlluin mat leat siskkobealde EEO/Schengen, dahje bohtet riikkain mat leat olggobealde EEO/Schengen, galget orrut 10 jándora karantenas dan beaivvi rájes go ollejit Norgii. Dat gohčoduvvo mátkekarantenan. Geahča FHI siidduin guđet riikkat dat leat áigges áigái.

Karantenageatnegasvuođa rihkkun lea ráŋggáštusvuloš.

Transihtta riikkaid dahje guovlluid čađa go lea jođus Norgii 

Mátkkoštit (transihtta) fiskes riikkaid dahje guovlluid čađa go leat jođus Norgii

Jus mátkkoštat rukses riikkas ovtta dahje eanet fiskes riikkaid/guovlluid čađa, de rehkenastojuvvo karantenan dat áigi go leat fiskes guovllus. Ovdamearka: Jus mátkkoštat rukses riikkas fiskes riikii ja ádjánat 5 beaivvi fiskes riikkas ovdal go ollet Norgii, de ii leat go 5 beaivvi vel báhcán du karantenaáiggis. Mátkekarantena lea álo oktiibuot 10 beaivvi, buot dahje muhtin beaivvit dan rájes go ollet Norgii.

Mátkkoštit (tansihtta) rukses riikkaid dahje guovlluid čađa:  Jus don leat fiskes riikkas dahje guovllus, de sáhtát vuodjit rukses guovllu(id) čađa, almmá karantenageatnegasvuođa haga. Dat lea dainna eavttuin ahte it geavat almmolaš sáhtu, it idjat guovllus, it ge leat lahka earáid go sin geaiguin muđui orut ovttas.   

Dus lea karantenageatnegasvuohta jus du girdi seaivu rukses riikkas dahje guovllus.

Movt čađahit mátkekarantena

Go leat karantenas, de galggat orrut iežat ruovttus dahje heivvolaš karantenabáikkis*.

Jus finat olggobealde ruovttu dahje orrunsaji, de it galgga lahkonit earáid go sin geaiguin dábálaččat orut ovttas.

Olbmot geat leat karantenas eai oaččo:

  • mannat bargui, skuvlii, mánáidgárdái dahje aktivitehtaide olggobealde ruovttu
  • fitnat guhkebuš mátkkiin riikka siste
  • mannat báikkiide gos lea váttis doallat dárbbašlaš gaskka earáide
  • čuovvut almmolaš sáhtuid (earret go boahtá olgoriikkas ja lea jođus karantenabáikái, dahje nuppe guvlui go lea guođđime Norgga ovdal go karantenaáigi lea nohkan. Dalle galget buohkat badjel 12 jagi geavahit njálbmesuoji.

It galgga mannat almmolaš báikkiide nugo gávppiide, apotehkii ja kafeai. Jus ii leat eará vejolašvuohta, de sáhtát finihit gálgame dárbbašlaš earániid gávppis dahje apotehkas, muhto galggat doallat unnimusat ovtta mehtera gaskka earáide ja garvit vuordinráidduid.

Don it oaččo fitnat earáid guossis, ja galggat gieldit earáid boahtimis iežat lusa.

Don sáhtát vázzit olgun, muhto galggat doalahit buori gaskka earáide.

Mánát geat leat karantenas eai sáhte atnit stoahkanolbmáid earáid go daid geaiguin muđui orrot ovttas.

Deháleamos dás lea ahte it galggaše earáide njoammudit dávdda ovdal go dutnje ilbmet dávdamearkkat.

*Ii dohkkehuvvon heivvolaš karantenabáikin

Campenbiila, -vovdna, tealta dahje barta ii dohkkehuvvo karantenabáikin jus fertet juogadit hivssega, gievkkana dahje eará lanjaid/fasilitehtaid earái­guin go iežat dábálaš ássan-/mátkeguimmiiguin. Seamma guoská orrun­sadjái gos fertet juogadit lanjaid/fasilitehtaid earáiguin go dábálaš ássanguimmiiguin, nu go láigoviesuin ja eará báikkiin gos lea oktasaš hivsset/basadanlatnja dahje gievkkan.

Duođaštit orrunsaji Norggas

Jus don it leat Norggas ássi, muhto dus lea karantenageatnegasvuohta, de galggat go ollet Norgii, čájehit duođaštusa das ahte dus lea orrunsadji ovtta ja seamma registrerejuvvon adreassas Norggas dan vuosttaš 10 beaivvi go leat Norggas. Jus áiggut orrut riikkas unnit go 10 beaivvi, de galggat duođaštit orrunsaji dan áigodahkii go áiggut orrut Norggas. Duođaštusgáibádus ii guoskka sidjiide geat ásset Norggas.

Ovttasorru olbmuin gii lea karantenas

Jus orut ovttas olbmuin geas lea karantenageatnegasvuohta, de čuovut dábálaš rávvagiid mat gusket buohkaide. Jus das geainna don orut ovttas, ilbmet dávdamearkkat dan botta go lea karantenas, de ávžžuha Álbmotdearvvašvuođainstituhtta maiddái du bissut ruovttus karantenas.

Jus ilbmet covid-19 dávdamearkkat go leat karantenas

Jus leat karantenas ja ilbmet covid-19 mearkkat, de galggat váldit oktavuođa iežat báikkálaš dearvvašvuođaguovddážiin testeheami birra. Jus teasta lea negatiiva, de galggat liikká bissut dan logi beaivvi karantenas.

Jus ain leat dávdamearkkat maŋŋel go karantenaáigi nohká, de galggat bissut ruovttus dassážii go leat dearvvaš (dassá go dovddat iežat dearvvašin ja ii leat feber).

Covid-19 dávdamearkkat sáhttet leat gosahat, feber, lossadit vuoigŋan, searggahagat, illáveadjin ja ahte it dovdda hája ja máisttu.

Váldonjuolggadus lea ahte ii leat lohpi geavahit almmolaš sáhtuid

Ii leat lohpi čuovvut almmolaš sáhtu go leat karantenas. Sii geat ollejit Norgii sáhttet liikká čuovvut almmolaš sáhtu boahtinbáikkis karantenabáikái, ja sii geat guđđet Norgga ovdal go karantenaáigi nohká, sáhttet čuovvut almmolaš sáhtu vuolginbáikái. Goappaš dieid joavkkuin galget buohkat badjel 12 jagi geavahit njálbmesuoji almmolaš sáhtus.

Svalbárda

Buohkat geat bohtet Norgii go leat leamaš mátkkis rukses riikkas, galget čađahit olles karantena nannámis ovdal go vulget Svalbárdii. Dát váldonjuolggadus guoská buohkaide geat áigot Svalbárdii mannat, maiddái fásta ássiide. Geahča eambbo dieđuid dáppe Sysselmannen på Svalbard.

Geahča Álbmotdearvvašvuođainstituhta rávvagiid ja dieđuid:

Čuoldimat karantenanjuolggadusain

Váldonjuolggadus lea ahte juohkehaš galgá karantenii go boahtá Norgii, muhto das leat muhtin spiehkasteamit, dahje čuoldimat. Muhtin čuoldimat gusket sihke bargo- ja astoáigái, ja earát fas dušše bargoáigái.

Bargoáigi lea dat áigi goas olmmoš lea barggus dahje go lea mátkkošteame bargo- dahje doaibmabáikki ja ássanbáikki dahje eará fásta orrunsaji gaskka. Astoáigi lea áigi mii ii leat bargoáigi čilgehusa mielde dás bajábealde.

Vaikko livččet ge čuldojuvvon karantenageatnegasvuođas, de galggat dan muddui go vejolaš garvit lahkoneamis earáid go sin geaiguin orut ovttas. Dat mearkkaša ovdamearkka dihte ahte jus leat čuldojuvvon dahje čovdojuvvon karantenageatnegasvuođas barggu doaimmaheami geažil, de galggat doallat buori gaskka earáide geaiguin barggat ovttas.

Don it leat šat čuldojuvvon karantenageatnegasvuođas jus dus ilbmet covid-19 dávdamearkkat dahje jus doavttir árvvoštallá ahte dutnje sáhttá leat dát dávda njommon.

Čuoldimat mátkekarantena njuolggadusain bargomátkkiid ja astoáiggi dáfus gustojit:

  • Jus boađát Norgii riikkas gos lea doarvái unnán njoammun, namalassii fiskes riikkain.
  • Jus vuoját iežat iežat fievrru dahje mátkebusse rukses guovllu čađa Norgii boađidettiin, go fal it idjat rukses guovllus, ja čuovut giehtabassannjuolggadusaid ja doalat gaskka earáide jus fertet bisánit.
  • Go leat áibbas dárbbašlaš máŧasdoallama dihte ja eastadan dihte stuora ávnnaslaš vahágiid vistti, fatnas, viessovovnna dahje dakkáriid dáfus fitnan Ruoŧas dahje Suomas. Don it sáhte rukses guovllus idjadit, gávppis fitnat dahje atnit lagas oktavuođa earáiguin go iežat ovttasássiiguin.
  • Olbmot geat mánáidlága vuođul rasttildit Norgga rájiid dan oktavuođas go lea leamaš váhnemiid ja mánáid sohppojuvvon dahje mearriduvvon ovttastallan dahje go mánáin leat moadde ruovttu, eai dárbbaš karantenii. Čuoldin karantenanjuolggadusain lea maiddái máná ja váhnema mearriduvvon ovttastallama oktavuođas go mánná lea mánáidsuodjalusa fuolahusas ja go mánná galgá ovttastallat váhnemii(gui)n.
  • Guossit geaid Norgga eiseválddit leat bovden olgoriikkapolitihkalaš deaŧalaš ákkaid geažil eai dárbbaš mátkekarantenii.
  • Jus dus lea (laboratovrateasttaid bokte) duođaštuvvon leamaš covid-19 maŋemus guhtta mánu, de it dárbbaš Jus ilbmet fáhkka vuoiŋŋahatdávdamearkkat, de galggat liikká bissut ruovttus dassážii go dat jávket.

Karantenas čuoldin barggu oktavuođas

Ruoŧa dahje Suoma ja Norgga ráji rasttildeapmi barggu oktavuođas

Jus jámma boađát Norgii Ruoŧa dahje Suoma rukses guovllus go mátkkoštat orrunsaji ja bargosaji gaskka, dahje go leat barggus, de leat čuldojuvvon mátkekarantenas, bargoáiggis, jus válddát covid-19 teastta unnimusat juohke čihččet beaivvi. Lea bargoaddi Norggas geas lea ovddasvástádus lágidit ja ruhtadit testema.

Čuoldin gusto dušše bargoáiggis. Jus dus lea astoáigi Norggas, juogo bargovuoruid gaskkas dahje ovdal go vuolggát Norggas, de fertet leat daid áiggiid mátkekarantenas.

Don it dárbbaš dihto erenoamáš duođaštusa, muhto fertet sáhttit čájehit ahte don leat čuldojuvvon karantenagáibádusas. Ovdamearkka dihte sáhttá bargoaddi addit dutnje čálalaš duođaštusa das ahte dus lea bargosadji Norggas ja orrunsadji nuppi riikkas. Dan sáhtát čájehit go rasttildat ráji.

Bargiid testen geat bohtet Norgii

Norgga ássit geat bohtet Norgii bargui dahje čađahit bargodoaimma, sáhttet čuldojuvvot karantenageatnegasvuođas go lea duođaštuvvon negatiiva covid-19 teasta. Dát guoská maiddái Norgga ássiide geat leat leamaš bargomátkkis.

Vai sáhtát čuldojuvvot de ferte bargoaddi fuolahit ahte dus váldojuvvo koronavirusteasta guovtte geardde maŋŋel go ollet Norgii.  Teasttaid gaskka galgá gollat unnimusat 48 diimmu, ja maŋit teastta sáhttá váldot áramusat viđát beaivvi.

Jus vuosttaš teasta lea negatiiva, de čuldojuvvo mátkekarantenas dušše bargoáiggis. Jus maiddái nubbi teasta lea negatiiva, de lea olmmoš čovdojuvvon karantenageatnegasvuođas sihke bargoáiggis ja astoáiggis.

Doaimmahatjođiheaddjis lea vejolašvuohta čuoldit karantenagáibádusas

Bargoaddis dahje barggaheaddjis lea geatnegasvuohta plánet doaimma nu ahte eanemus ládje garvá čuoldinvejolašvuođa. Jus ii olle čađahit karantenanjuolggadusaid, ja lea áibbas dárbbašlaš sihkkarastit deaŧalaš servodatdoaimmaid dahje áimmahuššat álbmoga vuođđodárbbuid, de sáhttá čuldojuvvojit karantenas bargoáiggis. Njoammunkarantenas čuoldin sáhttá leat dušše dalle go lea dárbbašlaš hehtten dihte heagga- ja dearvvašvuođavára.

Dakkár funkšuvnnat leat earret eará:

Čuoldin ii gusto astoáiggis, muhto dušše dalle go leat barggus dahje mátkkošteame eará ládje go almmolaš fievrruid mielde. Galggat dan muddui go vejolaš váruhit ahte it boađe eará olbmuid lahka.

Geahča eambbo dieđuid covid-19 láhkaásahusas (lovdata.no).

Testenstašuvnnat go Norgii boahtá

Go boađát Norgii, de sáhtát muhtin girdišiljuin, rádjerasttildanbáikkiin ja hámmaniin čađahit koronavirusteastta. Dat guoská mátkkošteddjiide geat bohtet sihke fiskes ja rukses riikkain. Testen lea eaktodáhtolaš ja nuvttá, ja lea oassin barggus unnidit riskka dasa ahte dávda čuovuhuvvo Norgii. Sihke turisttat ja Norgga ássit sáhttet iežaset testehit dáin stašuvnnain.

Fertet almmotge mannat 10 beaivvi mátkekarantenii go boađát rukses riikkas, vaikko testehat ge iežat ja vaikko teasta livččii ge negatiiva. Geahča mátkekarantena čađaheami njuolggadusaid dás ovdalis.

Jus dus gávnnahuvvo covid-19 (positiiva teasta) de váldá dearvvašvuođadoaimmahat oktavuođa duinna ja don fertet mannat isolašuvdnii suddjen dihte earáid dávdda vuostá ja vai dávda ii njoamo viidáseappot.

Teastaboađus čielgá golmma beaivvi sisa. Mis ii leat kapasitehta almmuhit buot negatiiva bohtosiid. Jus it leat gullan maide golmma beaivvi sisa, de lea teasta negatiiva.

Jus dus lea Norgga persovdnanummar dahje d-nummar de oaččut teastavástádusa helsenorge.no bokte dakkaviđe go teasta lea analyserejuvvon ja vástiduvvon. Muhtin suohkaniin ožžot sii geat eai leat norgalaččat SMS bokte sisaloggenliŋkka.

Rávvagat jus mátkkošta vaikko ávžžuhuvvoge vealtat dan

Jus fertet vuolgit dárbbašlaš mátkái guvlui man ávžžuhuvvo garvit, de leat máŋga beali maid fertet jurddašit.

Vuos berret dárkkistit maid mátkedáhkádus gokčá, ja eandalii mii gusto jus buohccát mátkki vuolde.

Juohke riikka mearrida ieš makkár doaibmabijuid bokte sii geahččalit hehttet njoammuma, ovdamearkka dihte mátkeráddjejumiid, karantenaortnegiid dahje eará doaibmabijuid bokte mat sáhttet leat mátkkošteddjiide hehttehussan. Olu riikkat ja girdišiljut leat ásahan dárkkistanortnegiid ja gidden rájiid olgoriikkalaččaide. Mátkkošteaddjit soitet fertet vástidit gažaldagaid iežaset dearvvašvuođa birra ja sáhttet gildojuvvojit beassamis riikii dahje soitet biddjot karantenii.

Ovdal mátkki berre earret eará árvvoštallat:

  • Riskka ahte dávda sáhttá alcces njoammut (gosa mátkkošta, man guhká, man muddui lea oktavuohta eará olbmuiguin).
  • Riskka vásihit mátkegildosiid, olggosmannangildosa, mátkekarantena dahje eará doaibmabijuid guovllus gosa vuolgá.
  • Riska vásihit kapasitehtahehttehusaid dearvvašvuođabálvalusas mátkkoštanbáikkis jus buohccá.
  • Riskka dasa ahte ruoktot mátkái dahje ruoktot sáddemii bohtet hehttehusat jus buohccá.
  • Riskka gártat mátkekarantenii go máhccá fas Norgii.
  • Riikka ahte ii beasa bargui vuosttaš 10 beaivvi maŋŋel mátkki (guoská erenoamážit dearvvašvuođabargiide, muhto maiddái eará bargoaddiin soitet leat njuolggadusat dan dáfus).

Mátkkošteaddjit geat gullet riskajoavkkuide berrejit influeansaáigodagas váldit dábálaš influeansaboahku eanemusat 14 beaivvi ovdal go vulget mátkái.

Lea maid deaŧalaš diđoštit dábálaš mátkerávvagiid boahkuheami birra eará njoammudávddaid vuostá ja muđui eará eastadandoaibmabijuid birra.

Eastadandoaimmat mátkkis

  • Basa gieđaid dávjá ja bures. Alkoholavuđot giehtadesinfiseren sáhttá leat dohkálaš molssaeaktu.
  • Doalat gaskka buohkaide earáide go iežat lagamuččaide.
  • Gosa giehtagávvii dahje bábersihkaldahkii.

Studeanttat ja earát geat orrot guhká guovlluin gos guhká lea leamaš njoammudávda, berrejit čuovvut Norgga olgoriikkadepartemeantta, báikkálaš dearvvašvuođaeiseválddiid ja oahpahusásahusa/bargoaddi rávvagiid.

Dutnje geasa boahtá guossi olgoriikkas

Don geasa boahtá guossi, leat geatnegas lágidit buriid rutiinnaid mat eastadit njoammudávdda leavvamis.

Buorit čorgatvuođa rutiinnat ruovttus

  • Daga álkin bassat gieđaid. Lágit juohke guossái sierra sihkaldaga dahje bábersihkaldagaid. Ane giehtaspriitta sadjosis.  
  • Jus vejolaš, de berrešii gussiide leat sierra hivsset/basadanlatnja. 
  • Basa dávjá báikkiid mat dávjá guoskkahuvvojit, ovdamearkka dihte uksageavjjaid.
  • Sii geat dábálaččat eai oro ovttas dahje geat eai leat muđui guđet guimmiideaset lagamuččat, galget doallat mehtera gaskka.

Guossoheapmi

  • Son gii ráhkada biepmu, galgá erenoamáš dávjá ja bures bassat gieđaid.
  • Son gii ráhkada ja lágida biepmu, ferte leat dearvvaš.
  • Buohkat galget gieđaid bassat ovdal borrama. Bija áinnas giehtaspriita beavdái.
  • Buohkain galget leat sierra borranneavvut, muhto buohkat sáhttet atnit seamma guvssiid jna.  
  • Allet guossot buffèaid ja borramuša maid galgá gieđain borrat.

Eambbo dieđuid borramušaid ja juhkamušaid birra gávnnat dáppe Mattilsynet.

Liŋkkat eará dieđuide