Kooxaha halista iyo eheladooda

Elderly man sitting in a chair talking to a woman

Fayruska koroonadu ma dadka qaar ayuu si gaar ah khatar ugu yahay?

Dadka qaaarkood ayaa halis dheeraad ugu jira in ay si weyn ugu xanuunsadaan cudurka, laakiin xataa inta badan dadka cudurka u nugul waxa ku yimaada xanuun khafiif ah.

Khatarta ku saabsan in xanuun daran yimaado waxay sii kordhaysaa mar kasta oo qofku sii weynaado iyo marka qofku qabo cudurro kale, isla markaana khatarta ragga ku imanaysa ayaa ka ka badan ta haweenka. Dadka dhallinyarada ah ee aan qabin cudurro hore waxa iyagana ku iman kara nooca daran ee cudurka. Waxa halistu sii badataa marka ay qabaan cudurro hore.

Waxa wacan in dadkoo dhan ku dhaqmaan talooyinka guud ee ku saabsan nadaafadda gacmaha iyo qufaca, in la yareeyo dadka loo dhawaanayo, in la kala fogaado iyo in la is tallaalo. Arrimahani waxay us ii muhiimsan yihiin dadka cudurka u ugul.

Marka faafitaanka cudurku ku bato bulshada dhexdeeda waxa wacan in dadka cudurka u nugul yareeyaan dhexgalka dadka.

Halis fudud, dhexdhexaad ah ama weyn?

Qiimaynta halistu waa mid koox dad ah khuseysa, oo maaha mid qof u gaar ah. Dadka hal koox ka wada tirsan ayaa aad u kala duwanaan kara. Haddii loo baahdo waxa wacan in la sameeyo qiimayn qofka u gaar ah oo lagala tashanayo dhaqtarka, oo lagu qiyaasayo inta ay le’eg tahay halista cudurku.

Dadka ay halista cudurku u kordhayso si fudud/dhexdhexaad

  • Da’da oo ah 65–69 sanno AMA
  • Da’da  50–64 sanno isla markaana qabo mid ka mid ah cudurradan oo muddo soo jiitamay:
    • beer-xanuun muddo soo jiitamay
    • daaweynta hoos u dhigta difaaca jidhka, tusaale ahaan cudurrada ku saabsan in difaaca jidhku  weerar ku qaado jidhka
    • xanuunnada wadnaha iyo xididdada dhiiga (wixii aan ahayn dhiigkar si wacan loo xakameeyo)
    • faalig (istaroog)
    • miisaan aad u xad dhaaf ah (BMI ≥ 35kg/m2)
    • macaanka/sonkorowga
    • kelyo-xanuun muddo soo jiitamay iyo kelyaha oo caadi u shaqayn waayey
    • Sambab-xanuun muddo soo jiitamay (wixii aan ahayn neef/xiiq/asma si wacan loo xakameeyo)
    • cudurrada asaasaqa iyo xasuus-luminta

Caadi maaha in dadka ka yar 50 sanno ugu xanuunsadaan covid-19, laakiin kuwa qaba cudurro aan si wacan loo xakamaynin ama dhowr cudur oo kala duwan waxa ku iman kara halis dheeraad ah.

Dadka ku jira halis weyn

  • Da’da oo ka weyn 70 sanno, AMA
  • Dadka deggan guryaha bukaanka, AMA
  • Qaar ka mid xaaladaha caafimaadka ee aan sahlanayn, kuma xidhna da’da qofku jiro:
    • Jidhka loo geliyay xubin jidheed oo qof kale lahaa
    • Difaaca jidhku hoos  dhacay / u shaqayn sidii la rabay
    • Kansar dhiig qabay shantii sanno ee u dambeeyay
    • Xanuun kansar ah oo firfircoon, dawooyinka kansarka (weliba kuwa hoos u dhiga difaaca jidhka,  daweynta shucaaca ee lagu sameeyo sambabada ama daawo-kiimiko) oo la bilaabay ama xilli aan fogayn ka hor la joojiyey. 
    • Xanuunada nerfeyaasha ama muruqyada ee yaraynaya awooda quficidda ama shaqada sambabada (tusaale ahaan ALS, cerebral parese)
    • Downs syndrome
    • Xanuun kelyo oo soo jiitamay ama kelyaha oo caadi u shaqayn waayey

Talooyin ku socda dadka la talaallay ee ka mid ah dadka cudurka u nugul

Marka si buuxda lagugu talaallay waxaad si weyn uga difaacan tahay covid-19 iyo xanuunka daran ee uu kugu keeni karo, oo waxaad u noolaan kartaa si u sii dhow sidii caadiga ahayd. Talaalku waxa uu si buuxda u shaqaynayaa marka 1-2 toddobaad ka soo wareegto dhammaystirkii tallaalka. 

Machadka Caafimaadka Dadweynuhu (FHI) waxa uu soo jeedinayaa in bukaanka difaaca jidhkoodu aad u daciifay la siiyo irbad saddexaad oo tallaalka koroonaha ah.

Faahfaahin ku saabsan irbadda saddexaad ee tallaalka ka akhriso barta FHI (af-noorwiiji)

Dadka la tallaalay waa in ay ku dhaqmaan xeerarka guud ka hortagga is-qaadsiinta cudurka.

Faahfaahin ku saabsan dadka cudurka u nugul iyo tallaalka (FHI)

Talooyin guud oo ku socda dadka cudurka u nugul iyo ehelkooda

Hubso in aad haysato dawooyinka aad u baahan tahay. Dawooyinka u qaado sida la go’aamiyay, wixii aad beddelaysana kala tasho dhakhtarkaaga.

  • Haddii aad leedahay balamo caafimaad oo kantarool ah ama baadhitaan ah, waxa wacan in aad tagto balamaha ilaa inta dhkahtarku kuu sheegayo wax kale. La xidhiidh daweeyahaaga/dhakhtarkaaga haddii aad shaki qabto.
  • Ilaali nadaafadda gacmaha iyo qufaca. Sidan oo kale ayaa laga rabaa dadka aad la deggan tahay iyo dadka aad booqato. Si joogto ah u dhaq guriga, gaar ahaan meelaha aad inta badan taabato.
  • Ka fogow dadka kale, marka aad joogto shaqada, dibedda iyo meelaha kaleba.
  • Waa wax fiican in la lugeeyo si jidhka loo daryeelo, laakiin lugee meelaha aan dadku u badnayn.
  • Iska dhaaf la joogista dadka qaba calaamadaha cudurrada hawo-mareenka.
  • Iska yaree isticmaalka gaadiidka dadweynaha haddii aad awoodo, weliba saacadaha dadku ku badan yahay.

Talooyin guud oo ku socda ehelka

Talooyin guud oo ku socda ehelka dadka cudurka u nugul:

  • Xidhiidhi dadka cudurka u nugul.
  • Ku dhaqan talooyinka ilaalinta nadaafadda iyo tallaabooyinka kale lagu yaraynayo qaadista cudurka.
  • Ha booqan dadka cudurka u nugul haddii aad qabto calaamadaha infekshanka hawo-mareenka, ama aad dareemayso in aad xanuunsanayso.
  • Ka caawi hawlaha lagama maarmaanka ah.
  • Haddii aad la deggan tahay dad cudurka u nugul oo aad iska aragto calaamadaha infekshanka hawo-mareenka ama aad dareemayso in aad xanuunsanayso, waa in aad yarayso la joogista dadkaas. Waxannu ku talinaynaa haddii ay suurtaggal tahay in la joogo oo la seexdo qolal kala gaar ah, lana isticmaalo suuliyo kala gaar ah. Haddii ay suurtaggal ahayn, waxa muhiim ah in la kala fogaado oo qof kastana isticmaalo tuwaal/shukumaan iyo alaabaha suuliga oo u gaar ah.

Maxaad samaynaysaa haddii aad xanuunsato?

Xilli hore la xidhiidh goobaha caafimaadka haddii aad daareento xanuun oo aad u malaynayso in aad qaaday fayruska koroonaha. Haddii aad isku aragto calaamado ay ka mid yihiin xummad/qandho iyo qufac, in neefsashadu kugu adkaato ama haddii aad dareemayso in caafimaadkaagu guud hoos u dhacay, waa in aad la xidhiidho goobta caafimaadka ee kuu dhow oo aad iska qaado tijaabada koroonaha.

Haddii aad isku aragtid calaamado kale oo degdeg ah oo caadi ahaan keeni lahaa in aad la xidhiidho dhakhtar, waxa muhiim ah in aad la xidhiidho goobaha caafimaadka, haddii aad cudurka qaaday iyo haddii kaleba.

Ma waxa la rabaa in dadka cudurka u nugul ay beddelaan daaweynta u socota?

Haddii aad leedahay balamo ku saabsan kantarool caafimaad iyo baadhitaan waxa wacan in aad haysato balamahaas. Waxannu ku talinaynaa in aad waxba ka beddelin dawooyinka aad qaadato, adiga oo marka hore la tashanin dhaqtarkaaga. Waa muhiim in si wacan loo xakameeyo oo loo daweeyo xanuunka hore ee aad qabto. La xidhiidh dhaqtarkaaga haddii aad qabto su’aalo ku saabsan daaweyntaada.

Talooyin ku socda dadka la talaallay ee ka mid ah dadka cudurka u nugul

Marka si buuxda lagugu talaallay waxaad si weyn uga difaacan tahay covid-19 iyo xanuunka daran ee uu kugu keeni karo, oo waxaad u noolaan kartaa si u sii dhow sidii caadiga ahayd. Talaalku waxa uu si buuxda u shaqaynayaa marka 1-2 toddobaad ka soo wareegto dhammaystirkii tallaalka.  Weli ma la oga inta uu leeg yahay waqtiga talaalku shaqaynayo. Haddii difaacu yaraado waqti kadib, waxa loo baahan karaa tallaal cusboonaysiin ah. Dadka la tallaalay waa in ay ku dhaqmaan xeerarka guud ka hortagga is-qaadsiinta cudurka.

Faahfaahin ku saabsan dadka cudurka u nugul iyo tallaalka (FHI)

Carruurta iyo dhallinyarada ka mid ah dadka cudurka u nugul

Waxa ilaa hadda la arkay in aan carruur badani si weyn ugu xanuunsanin covid-19 oo waana wax dhif iyo naadir ah in iyaga la dhigo cisbitaalka. Arrintani way khuseysaa xataa carruurta qabta xanuunno joogto ah

Guud ahaan adduunka waxa laga soo sheegay in carruur aad u tiro yari geeriyootay kaddib markii covid-19 ku dhacay, weliba waxa aad u sii yar carruurta markii hore caafimaad qabtay.

Iskuulka iyo xanaanada carruureed iyo carruurta u nugul cudurka

Waxa jira carruuro qaba xanuunno waaweyn, oo si gaar ah ugu nuglaan kara cudurka, mararkaas oo kale waxa laga fekeri karaa in xanaanada iyo cashar-bixinta iskuulka loogu fududeeyo si waafaqsan xaaladda ilmaha. Caadi ahaan waxa arrintani khuseysaa carruurta qabta cudurro waaweyn oo dadka ku badnayn.