ኮሮና ቫይረስ ንገለ ጕጅለታት ብዝያዳ ሓደገኛ ድዩ፧

Elderly man sitting in a chair talking to a woman

ገለ ገለ ጕጅለታት ብሰንኪ እዚ ሕማም ብኸቢድ ናይ ምሕማም ስግኣተ-ሓደግኦም ዓቢ ስለዝኾነ፡ እዞም ጕጅለታት እዚኦም ነቲ ለበዳ ንምቍጽጻር እተዋህበ ምኽሪ ክስዕብዎ ኣገዳሲ እዩ። ይኹን እምበር ብዙሓት ኣብ ክሊ እዚ ሓደጋ ዘለዉ ጕጅለታት’ውን ፈኲስ ምልክታት ጥራሕ’ውን የጋጥሞም እዩ።

ብኸቢድ ሕማም ናይ ምሕማም ዘሎ ተኽእሎ ሓደጋ ብሰንኪ እርጋንን ነባሪ ሕማማትን ዝውስኽ ኮይኑ፡ ካብ ኣብ ደቂ ኣንስትዮ ድማ ኣብ ደቂ ተባዕትዮ ዝለዓለ ሓደጋ ተኽእሎ ኣሎ። ዋላ ሓንቲ ሓደገኛ ረቛሒታት ዘይብሎም መንእሰያት’ውን ብኸቢድ ናይ ምሕማም ተኽእሎ- ሓደጋ ከጋጥሞም ይኽእል እዩ። እንተድኣ ነባሪ ሕማም ኣልይዎም እዚ ኼጋጥሞም ዘሎ ዕድል ዓቢ እዩ።

ዝርግሓ ለበዳ እቲ ሕማም ኣብቲ ሕብረተሰብ ይውስኸ እንተድኣ ሃልዩ ኮይኑ እዞም ኣብ ክሊ ሓደጋ ዝርከቡ ጕጅለታት ዝያዳ ተገሊሎም ክነብሩ ኣለዎም።

ቀሊል፡ ማእከላይ ወይስ ልዑል ሓደጋ፧

ገምጋም ናይዚ ሓደጋ’ዚ ብጕጅለ እምበር ንውልቀ ሰባት ዘገልግል ኣይኮነን። ኣብ ውሽጢ እቶም ጕጅለታት ዓብዪ ናይ ውልቀ - ሰብ ፍልልያት ክህሉ እዩ። ኣድላዪ እንተ ዀይኑ ክሳብ ክንዳይ ብኸቢድ ክትሓምም ከምትኽእል ንምግምጋም ምስ ሓኪም ብምምኽኻር ክፍለጥ ይክኣል እዩ።

ጉጅለታት ቀሊል/ማእከላይ፡ ዝለዓለ ሓደጋ ዘለዎም

  • ዕድመ 65–69 ዓመት ወይ
  • ዕድመ 50–64 ዓመት ኮይኖም እዚ ዝስዕብ ሕማማት ዘለዎም:
    • ነባሪ ሕማም ጸላም ከብዲ
    • ስርዓተ ምክልኻል ሰብነት ዘዳኽም ሕክምና ንኣብነት ሕማማት ኣውቶኢሙን
    • ልብን ስርዓተ ዙረት ደምን (ካልኦት ብዘይካ ብስርዓት ዝተስተኻኸለ ሕማም ልዑል ጸቕጢ ደም)
    • ወቕዒ ሓንጎል
    • ምኽራሽ (kroppsmasseindeks ≥ 35kg/m2)
    • ሽኮርያ
    • ነበሪ ሕማም ኮላሊትን ድኻም ኮላሊትን
    • ነበሪ ሕማም ሳንቡእ (ብዘይካ ብስርዓት ቀጽጸር ዝተገበረሉ ኣዝማ)
    • ሕማም ምርሳዕ (ደሜንሻ)

ትሕቲ 50 ዓመት ዝዕድሚኦም ሰባት፡ ብሰንኪ ኮቪድ-19 ብጽኑዕ ናይ ምሕማም ሓደግኦም ትሑት እኳ እንተኾነ፡ ገለ ሰባት ሕማቕ ቁጽጽር ዘለዎም ወይ ሕውስዋስ ናይ ብዙሕ ሕማማት ዘለዎም ግና ልዑል ሓደጋ ክህልዎም ይኽእል እዩ።

ዝለዓለ ሓደጋ ዘለዎም ጉጅለታት

  • ልዕሊ70 ዓመት ዝዕድሚኦም ወይ
  • ኣብ መናበይ ዓበይቲ ዝነብሩ ወይ
  • ገለ ከብደቲ ጥዕናዊ ኵነታት፡ ዕድመ ብዘየገድስ:
    • ምትሕልላፍ ኣካላት ዝተገበረሎም
    • ድኹም ስርዓተ ምክልኻል ዘለዎም
    • ሕማም መንሽሮ ደም ኣብ ዝሓለፈ ሓሙሽተ ዓመታት ዝነበሮም
    • ንጡፍ ሕማም መንሽሮ፡ ሕክምና ሕማም መንሽሮ (ብፍላይ ስርዓተ ምክልኻል ሰብነት ዘዳኽም፡ ጨረርታዊ ሕክምና ኣብ ሳንቡእ ወይ ኬሞቴራፒ) ሕጂ ዝጀመረ ወይ ድማ ኣብዚ ሓጺር እዋን ደው ዝበለ። ናይ ደም መንሽሮ ዘለዎም ካብቶም ካልእ ዓይነት መንሽሮ ዘለዎም ዝለዓለ ሓደጋ ኣለዎም።
    • ሕማማት ስርዓተ መትኒ ወይ ጭዋዳታት ናይ ምስዓል ሓይልኻ ወይ ተግባራት ሳንቡእካ ዘዳኹሙ (ንኣብነት ALS, cerebral parese, Downs syndrom)
    • ዳውንስ ሲንድሮም
    • ነባሪ ሕማም ኩሊትን ድኻም ኩሊትን

ሓፈሻዊ ምኽሪ ንኣብ ክሊ ሓዳጋ ዝርከቡ ሰባትን ስድራቤታቶምን

ኣድለይቲ ዝብሃሉ መድሃኒታት ኣብ ቀረባ ክህልዉኻ ኣለዎም። እቶም ቀወምቲ መድሃኒታትካ ቀጽሎም ምስ ሓኪምካ ብምርድዳእ ጥራሕ ምቅይያር ግበር።

  • እንተድኣ ሕክምናዊ ቁጽጽር ወይ መርመራ ንምግባር ቆጸራ ሃልዩካ፡ ካብቲ ሓኪምካ ካልእ ሓበሬታ ክሳብ ዘይተወሃበካ ደው ኣይተብሎ። እንተድኣ ተጠራጢርካ ምስ ሓኪምካ ተዘራረብ።
  • ጽቡቕ ዝኾነ ናይ ኢድን ምስዓል ጽሬት ክህልወካ ዘክር። እዚ ነቶም መናብርትኻን ክበጽሑኻ ዝመጹን’ውን ዝምልከት እዩ። ገዛኻ ብስሩዕ ብፍላይ ድማ እቶም ብዙሕ ግዜ ትትንክፎም ቦታታት ኣጽርዮም።
  • ኣብ ቦታ ስራሕካ፡ ኣብ ደገን ካልእ ትኽዶ ቦታታትን ካብ ካልኦት ርሕቀትካ ሓሉ።
  • ብእግሪ ዙረት ብምግባር ጥዕናኻ ምሕላው ጽቡቕ እዩ እንተዀነ ግን ብዙሕ ሰብ ዘይርከበሉ ቦታታት ምረጽ።
  • ምስቶም ምልክታት ሕማም ስርዓተ ምስትንፋስ ዘለዎም ሰባት ኣይትቀራረብ።
  • ዚከኣል እንተ ዀይኑ ብሕልፊ ኣብ እዋን ምጅማርን ምውዳእን ሰዓታት ስራሕ፣ ህዝባዊ መጓዓዝያ ኣይትጠቐም።

ሓፈሻዊ ምኽሪ ንስድራቤታት

ሓፈሻዊ ምኽሪ ንስድራቤታት ናይ ኣብ ክሊ ሓደጋ ዘለዉ ሰባት:

  • ምስ ኣብ ክሊ ሓደጋ ዘለዉ ሰባት ርክብ ኣይተቋርጽ።
  • ነቲ ዘሎካ ናይ ለበዳ ስግኣተ ሓደጋ ንምንካይ ነቲ ሕጂ ዘሎ ናይ ጽሬትን ካልእ ስጕምትታትን ምኽርታትን ስዓቦ።
  • ምልክት ሕማም ስርዓተ ምስትንፋስ እንተ ኣልዩካ ወይ ምሉእ ጥዕና ይስምዓካ እንተዘይሃልዩ፣ ነቶም ኣብ ክሊ ሓደጋ ዘለዉ ሰባት ኣይትበጽሓዮም።
  • ኣድላዪ ኣብ ዝዀነሉ ግዜ ሓገዝ ከም ኣስበዛ ምግባር ዓይነት ተሓባበር።
  • እንተድኣ ምስ ኣብ ክሊ ሓደጋ ዘለዉ ሰባት ብሓባር ትነበር ኴንካ፡ ምልክት ሕማም ስርዓተ ምስትንፋስ እንተ ኣልዩካ፡ ወይ ምሉእ ጥዕና ይስምዓካ እንተዘይሃልዩ፡ ነቲ ርክብ ገደብ ግበረሉ። ዚከኣል እንተ ዀይኑ ኣብ ናይ በይንኻ ክፍሊ ክትድቅስን ናይ በይንኻ ሽቓቕ ክትጥቀምን ንምሕጸነካ። እዚ ዘይከኣል እንተ ዀይኑ ግን ርሕቀትካ ክትሕሉን ነፍሲ ወከፉኩም ድማ ነናትኹም መሕበሻን፡ መሳሪሒታት ኣብ ሽቓቕን ባኞን ክህልወኩም ኣዝዩ ኣገዳሲ እዩ።

እንተ ሓሚምካ እንታይ ክትገብር ኣሎካ፧

እንተ ድኣ ሓሚምካን ብኮሮና ቫይረስ ከም እተለበድካ ኮይኑ ተሰሚዑካን ብቅልጡፍ ምስ ኣገልግሎት ጥዕና ተራኸብ። ረስኒ፡ ሰዓል፡ ሕጽረት ምስትንፋስን ሓፈሻዊ ምጽላእን ዝኣመሰለ ምልክታት እንተ ኣጋጢሙካ መርመራ ንኽትገብር ምስ ኣብ ከባቢኻ ዘሎ ኣገልግሎት ጥዕና ተራኸብ።

ካልእ ሕክምናዊ ቘላሕታ ኽትገብረሉ ዘሎካ ህጹጽ ምልክታት ሕማም እንተ ኣማዕቢልካ፡ በዚ ሕማም ተለበድ ኣይትለበድ ብዘየገድስ ምስ ኣገልግሎት ጥዕና ኽትራኸብ ኣዝዩ ኣገዳሲ እዩ።

ኣብ ክሊ ሓደጋ ዘለዉ ጉጅለታት ሕክምንኦም ክቕይሩ ኣለዎም ድዩ፧

እንተድኣ ጥዕናዊ ቁጽጽር ንምግባርን መርመራ ንምግባር ቆጸራ ተዋሂቡካ ኣሎ ኮይኑ ብግቡእ ክትስዕቦ ኣሎካ። ምስ ሓኪምካ ኸይተመያየጥካ ነቲ ትወስዶ ዘሎኻ መድሃኒታት ኽትቅይሮ ኣይንመኽረካን ኢና። እቲ መሰረታዊ ሕማምካ ብግቡእ ክቈጻጸርን ክትሕከምን ኣገዳሲ እዩ። ብዛዕባ ሕክምናኻ ገለ ሕቶታት እንተ ኣልዩካ ምስ ቀዋሚ ሓኪምካ ተዘራረብ።

ምኽርታት ንክታበት ዝወሰዱ ኣብ ክሊ ሓደጋ ዝርከቡ ጉጅለታት

ምሉእ ብምሉእ ምስ ተኸተብካ ብዝልዓለ ደረጃ ምክልኻል ኣንጻር ኮቪድ-19ን ብኸቢድ ካብ ምሕማምን ድማ ዓቅሚ ስለዘጥረኻን ንቡር ናብራ ኽትነብር ትኽእል ኢኻ። እቲ ምሉእ ዓቕሚ ምክልኻል 1–2 ሰሙን ድሕሪ ምሉእ ብምሉእ ምኽታበካ እዩ ውጽኢታዊ ዝኸውን። ግዜ እናሓለፈ ብዝኸደ መጠን እንተድኣ እቲ ዝተጠረየ ዓቕሚ ምክልኻል ነክዩ  መሕደሲ ክታበት የድሊ ይኸውን እዩ። እቶም ዝተኸተቡ ሰባት ነቲ ሓፈሻዊ መምርሒ ለበዳ ሕማም ክስዕብዎም ኣለዎም።

ዝያዳ ሓበሬታ ብዛዕባ ኣብ ክሊ ሓደጋ ዘለው ጉጅለታትን ክታበትን ኣብዚ ኣንብብ(FHI)

ኣብ ክሊ ሓደጋ ዘለው ቆልዑን መንእሰያትን

ካብ ተመክሮ ንርእዮ ከም ዘለና ቈልዑ ብኮቪድ-19 ብዝተሓተ ደረጃ ብኸቢድ ሕማም ስለ ዚሓሙ፡ ሳሕቲ እንተ ዘይኰይኑ ናብ ሆስፒታል ኣይኣትዉን እዮም። እዚ ነቶም ነባሪ ሕማም ዘለዎም’ውን ዝምልከት እዩ።

ኣብ መላእ ዓለም ብሰንኪ ኮቪድ-19 ዝሞቱ ቘልዑ ኣዝዮም ሒደት እዮም፡ ጥዑያት ቈልዑ ኸኣ ሳሕቲ እንተ ዘይኰይኑ ኣይሞቱን ኢዮም።

ቤት ትምህርትን መውኣለ ህጻናትን ቈልዑ ኣብ ክሊ ሓደጋ ጉጅለታት ዘለዉ  

ከቢድ ሕማም ዘለዎም እሞ ዝያዳ ተነቀፍቲ ዝዀኑ ቈልዑ ኣለዉ፡ ኣብ ከምዚ ዝኣመሰለ ዅነታት ዝተመቻችኣ መውኣላ ህጻናትን ነቲ ኣብ ቤት ትምህርቲ ዚወሃብ ኣመሃህራ ድማ ዝተመቻችኣ ክኾነሎም ኣብ ግምት ክኣቱ ይኽእል እዩ። ብመሰረቱ እዚ ብዛዕባ እቶም ሳሕቲ ዜጋጥም ከቢድ ሕማም ዘለዎም ቈልዑ ዚገልጽ እዩ።