ኮሮና ቫይረስ ንገለ ጕጅለታት ብዝያዳ ሓደገኛ ድዩ፧

Elderly man sitting in a chair talking to a woman

Illustrasjon: Johner/Maskot Bildbyrå AB

ኮሮና ቫይረስ ንገለ ጕጅለታት ብዝያዳ ሓደገኛ ድዩ፧

ገለ ጕጅለታት በዚ ሕማም’ዚ ንኸቢድ ስግኣት ስለ ዝቃልዑ፡ እዞም ጕጅለታት እዚኣቶም ነቲ ለበዳ ምክልኻል፡ መምርሕታት ክስዕቡዎ ኣገዳሲ እዩ። ሽሕ’ኳ ከምዚ ይኹን’ምበር፡ እቶም ዝበዝሑ ኣብ ክሊ ስግኣት ዝርከቡ ሰባት ፈኲስ ምልክታት ሕማም ጥራይ’ውን ይርኣዮም እዮ።

ስግኣት ንከቢድ ሕማም ምቅላዕ ተኽእሎ ምስ ዕድመን፡ ዘሎካ ነባሪ ሕማማትን ይዛይድ፣ ደቂተባዕትዮ ድማ ካብ ደቂኣንስትዮ ዝለዓለ ተኽእሎ ስግኣት ኣሎዎም። መንእሰያት ወላሓንቲ ፍሉጥ ናይ ስግኣት ረቛሕታት ዘይብሎም’ውን፡ ብሰንኪ እዚ ሕማም'ዚ ከቢድ ሽግር ከጋጥሞም ይኽእል እዩ። እዚ ሕዱር ሕማም እንተ ኣልዩዎም እዩ ብዝያዳ ከጋጥሞም ዝኽእል።

ኣብቲ ሕብረተሰብ ምስፍሕፋሕ ለበዳ ምስ ዝህሉ፡ እቶም ኣብ ክሊ ስግኣት ዝርከቡ ጕጅለታት፡ ብዝያዳ ብሕት ኢሎም ክነብሩ ኣለዎም።

ትሑት፡ ማእከላይ ወይ ልዑል ስግኣት፧

ግምገማ ስግኣት ብደረጃ ጕጅለ ዝምልከት’ምበር፡ ንውልቀ ሰባት ዝምልከት ኣይኮነን። ኣብ ውሽጢ እተን ጕጅለታት፡ ዓቢ ውልቀሰብኣዊ ፍልልይ ክህሉ እዩ። ብዛዕባ ደረጃ ኣስጋእነት፡ ኣድላዪ እንተኾይኑ ምስ ሓኪምካ ብምምኽኻር፡ ማዕረ ክንደይ ከቢድ ሽግር ከጋጥመካ ይኽእል ገምጋም ክግበር ጽቡቕ እዩ።  

ትሑት ወይ ማእከላይ ወይ ልዑል ደረጃ ስግኣት ዘሎዎም ጕጅለታት፡

  • 66–80 ዓመት ዝዕድመኦም (ብፍላይ ድማ ካብ 70 ዓመት) ወይ
  • 50–65 ዓመት ዝዕድመኦምን ሓደ ካብዞም ዝስዕቡ ነባሪ ሕማማት ዘሎዎምን:
    • ሕማም ልብን ሰራውር ደምን (ካልኦት ብዘይካ ሕማም ልዑል ጸቕጢ ደም ክትቆጻጸራ ትኽእል)
    • ወቕዒ ሓንጐል
    • ክረሻ (BMI ≥ 35kg/m2)
    • ሽኮርያ
    • ነባሪ ሕማም ኲሊትን ምድካም ኲሊትን
    • ነባሪ ሕማም ሳንቡእ (ካልእ ብዘይካ ኣዝማ ክትቆጻጸራ ትኽእል)
    • ነባሪ ሕማም ጸላም ከብዲ
    • ስርዓተ ምክልኻል ሰብነት ዘዳኽም ሕክምና ንኣብነት ሕክምና ሕማማት ስርዓተ ምክልኻል ሰብነት
    • ሕማም ምርሳዕ (ደሜንሽያ)

ትሕቲ 50 ዓመት ዝዕድመኦም ሰባት ብሰንኪ ኮቪድ-19 ከጋጥሞም ዝኽእል ከቢድ ሕማም ትሑት እዩ፡ እንተኾነ ግን ገለ ግቡእ ምቍጽጻር ወይ ሕውስዋስ ናይ ዝተፈላለዩ ሕማማት ዘሎዎም ሰባት ዝለዓለ ስግኣት ክህልዎም ይኽእል እዩ።

ልዑል ሓደጋ ዘሎዎም ጕጅለታት

  • ልዕሊ 80 ዓመት ዝዕድመኦም ወይ
  • ኣብ መዕቈቢ ኣረጋውያን ዝነብሩ ወይ
  •  ዕድመ ብዘየገድስ ገለ ከበድቲ ጥዕናዊ ጸገማት ዘሎዎም ማለት:
    • ሕማም መንሽሮ ሒዝዎም ዘለዉ፡ ሕክምና መንሽሮ (ብፍላይ ድማ ንስርዓተ ምክልኻል ሰብነትና ዘደስክል ሕክምና፡ ጨረራዊ ሕክምና ሳንቡእ ወይ ክኣ ሕክምና ኬሞተራፒ) ሕጂ ዝጀመረ ወይ ቀጻሊ ወይ ድማ ኣብዚ ቐረባ ግዜ ዝተቛረጸ። ናይ ደም መንሽሮ ካብቶም ካልኦት ዓይነታት መንሽሮ ዝያዳ ሓደጋ ኣሎዎ።
    • ሕማማት መትናዊ ስርዓት ወይ ጭዋዳዊ ሕማማት ማለት ናይ ምስዓል ሓይሊ ወይ ናይ ሳንቡእ ኣገልግሎት ከም ዝንኪ ዝገብር (ንኣብነት ALS cerebral parese: ዳውን ሲንድሮም)
    • ምሳኻ ዝተፈጠረ ስርዓተ ምኽልኻል ሰብነት ድኻም፡ እሞ ኵነታት ሕማምካ ኣብ ዘይርጉእ  ሃለዋት ዘሎ፡ ከቢድ ስርዓተ ምትንፋስ ረኽሲ ከስዕበልካ ይኽእል።
    • ሕማማት ደም ንዋህዮታትን ኣካላት ሰብነትን ዝትንክፍ ኮይኑ፡ ንስርዓተ ምክልኻል ሰብነት ድማ ኣገዳሲ ዝኾነ
    • ናይ ኣንጉዕ ዓጽሚ ወይ ኣካላት ሰብነት ምስግጋር ዝተገብረሎም
    • ብ HIV ዝተለኸፉ’ሞ ትሑት ቍጽሪ CD4 ዘሎዎም
    • ከቢድ ናይ ኵሊት ወይ ጸላም ከብዲ ጸገም ዘሎዎም
    • ካልእ ብሓኪም ዝተገምገሙ

ምኽርታት ካብ ኣስጋእነትን ምዝርጋሕ ለበዳን ዝተበገሰ

  • ትሑት/ማእከላይ ተኽእሎ ምግዳድ ስግኣት ሃልዩን፡ ለበዳ ኣብቲ ሕብረተሰብ ድማ ትሑት ምስ ዝኸውን

ምልባዕ ለበዳ ውሑድ ኣብ ዝሃለወሉ ግዜ፡ እቶም ትሑት ደረጃ ስግኣት ዘሎዎም ጕጅለታት፡ መብዛሕትኦም ከምቶም ካልኦት ክፋላት ናይቲ ሕብረተሰብ ክነብሩ፡ ክገሹ፡ ክሰርሑን ኣብ ዝተፈለለዩ መደባት ክሳተፉን ይኽእሉ። እንተኾነ ግና ነዞም ሓፈሻዊ ምኽርታት ኣብዚ ታሕቲ ተጠቒሶም ዘለዉ፡ ብግቡእ ስዓቡዎም:

  • ካብ መቕርብካ ወጻኢ ዘለዉ ሰባት ርሕቀትካ ሓሉ
  • ጽቡቕ ዝኾነ ናይ ኢድን ምስዓልን ጽሬት ይሃሉኻ
  • እንተ ሓሚምካ ካብ ገዛ ኣይትውጻእ

ቅድሚ ኣብ ማሕበራዊ ንጥፈታት ምስታፍካ፡ ነዚ ምኽርታት’ዚ ክትስዕቦ ትኽእል እንተኰንካ ገምግም።

  • ትሑት/ማእከላይ ተኽእሎ ምግዳድ ስግኣት ሃልዩ፡ ለበዳ ኣብቲ ሕብረተሰብ ድማ ልዑል ምስ ዝኸውን

ልዑል ምልባዕ ለበዳ ምስ ዝህሉ፡ እቶም ትሑት ምግዳድ ስግኣት ዘሎዎም ጕጅለታት: ብሕት ኢሎም ክነብሩ ይግባእ። ምስቶም መቕርብካ ክትከውን ትኽእል ኢኻ፡ ግና ካብ መንእሰያትን ዓበይትን: ኣብ ገለ ኣጋጣምታት ካብ ካልኦት ሰባት  ሓደ ሜትሮ ርሕቀት ክሕልው ዘይክእሉ ክልተ ሜትሮ ክትርሕቕ ኣለካ ኢልና ንመክር።  

ናይቶም ብቐረባ ትርኽቦም ሰባት ቍጽሪ ገደብ ግበረሉ። ብዙሓት ሰባት፡ ካብ ዝእከቡሉ ቦታታት፡ ከም ህዝባዊ መጓዓዝያን ዕዳጋታትን/ሰንተራት ዝኣመሰሉ ርሓቕ፡ ወይ ድማ ውሑድ ሰብን፡ እኹል ናጻ ቦታን ኣብ ዝህልወሉ እዋን ናብኡ ኪድ። ኣብ ስራሕ ቦታኻ ምምዕርራይ ክግበረልካ ኣገዳሲ ክኸውን ይኽእል እዩ።

  • ልዑል ሓደጋ ዘሎዎምን ብዝሒ እቲ ለበዳ ኣብቲ ሕብረተሰብ ድማ ትሑት እንተ’ልዩን

ትሑት ምልባዕ ናይቲ ለበዳ ምዝ ዝህሉ፡ እቶም ማእከላይ ወይ ልዑል ናይ ሓደጋ ተኽእሎ ዘሎዉ ጕጅለታት፡ ብሕት ኢሎም ክነብሩ ይግባእ። ንስኻን መቕርብካን ክሳዕ ነቶም ኣብ ግብሪ ዘለው ሓፈሻዊ መምርሕታት፡ ማለት ከም ርሕቀት ምሕላውን ጽቡቕ ናይ ኣእዳውን ምስዓል ጽሬት ምህላውን ብግቡእ ዝተኸተልኩሞም እዋን፡ ምስቶም መቕርብካ ክትከውን፡ ክትገይሽ፡ ምስ ካልኦት ማሕበራዊ ርክብ ክህልወካ ትኽእል ኢኻ። ጥቡቕ ርክብ ምግባር ግና ገደብ ግበረሉ።

ብዙሓት ሰባት ካብ ዝእከቡሉ ቦታታት ከም ህዝባዊ መጓዓዝያን ዕዳጋታትን ዝኣመሰሉ ርሓቕ ወይ ድማ ውሑድ ቍጽሪ ሰብን ብዙሕ ቦታን ኣብ ዝህልወሉ እዋን ናብኡ ኪድ። ኣብ ናይ ስራሕ ቦታኻ ምምችቻእ ክግበረልካ ኣገዳሲ ክኸውን ይኽእል እዩ።

  • ኣዝዩ ልዑል ሓደጋ ዘሎዎምን ብዝሒ እቲ ለበዳ ኣብቲ ሕብረተሰብ ድማ ብዙሕ እንተ’ልዩን

ኣዝዩ ልዑል ምልባዕ ናይቲ ለበዳ ምስ ዝህሉ፡ እቶም ማእከላይ ወይ ልዑል ስግኣት ተኽእሎ ዘሎዉ ጕጅለታት፡ ብሕት ኢሎም ክነብሩ ይግባእ። ሓደ ካብቶም ማእከላይ ወይ ኣዝዩ ልዑል ሓደጋ ዘሎዉ እንተዄንካ፡ ኣብዚ እዋን’ዚ መታን ከይትልበድ፡ ብሕት ኢልካ ክትነብር ይግባእ። ደገ ወጺእካ ብእግርኻ ክትዛወርን እቶም መቕርብካ ድማ ብሕት ኢሎም ዝነብሩን ጥዑያትን እንተኾይኖም ምስኣቶም ክትራኽብ ትኽእል ኢኻ።

ካብ መንእሰያትን ዓበይትን ኣብ ገለ ግዜ ካብ ካልኦት ሰባት ሓደ ሜትሮ ርሕቀት ክሕልዉ ዘይከኣሉ፡ ክልተ ሜትሮ ክትርሕቕ ይግባእ። ንምኽርታት ናይ ኣእዳው፡ ምስዓልን ጽሬትን ብፍሉይ ተጠንቂቕካ ክትክተሎም ጽቡቕ እዩ።  

ብተወሳኺ ዝግዛእ ነገራት ዘድልየካ ግዜ፡ ሓገዝ ክትረክብ ይግባእ። እቶም መቕርብካ መዓልታዊ ምስ ብዙሓት ዝራኸቡ እንተኾይኖም፡ ካብኣታቶም ክልተ ሜትሮ ርሕቀት ክህልወካ ጽቡቕ እዩ። እዚ ዘይክኣል እንተኾይኑ ግና ካልእ ግዜያዊ መንበሪ ገዛ ንምርካብ ክትሓስበሉ ይግባእ። ኣብ ስራሕካ ክመቻችኣልካ ተኽእሎ ዘየሎ እንተኾይኑ ብሓኪም ዝወሃብ ዕረፍቲ ክትሓስበሉ ይግባእ።

ኣብ ክሊ ስግኣት ዘለው ጕጅለታት ሕክምናኦም ክቕይሩዎ ኣለዎምዶ፧

ንሕክምናዊ ምክትታልን መርመራን ቈጸራ እንተ ኣልዩካ ኣይትቐይሮ። ንሕና ተጀሚሩ ዘሎ መድሃኒት፡ ቅድሚ ምስ ሓኪምካ ምዝርራብ ክትቅይሮ ኣይንመኽረካን ኢና። እቲ ዘሎካ መሰረታዊ ሕማም፡ ግቡእ ቍጽጽርን ሕክምናን ክህልዎ ኣዝዩ ኣገዳሲ እዩ። ንሕክምናኻ ዝምልከት ሕቶ እንተ ኣልዩካ ምስ ቀዋሚ ሓኪምካ ተዘራረብ።

ምኽሪ ኣብ ክሊ ስግኣት ንዘለዉን ዝተኸተቡን ሰባት

ምሉእ ብምሉእ ምስ ተኸተብካ፡ ካብ ኮቪድ-19ን፡ ከቢድን ዝተሓላለኸን መስርሕ ሕማምን ብዝለዓለ ደረጃ ናይ ምክልኻል ዓቕሚ ኣጥሪኻ ስለ ዘለኻ፡ ንቡር ናብራ ክትነብር ትኽእል ኢኻ። ምሉእ ውጽኢት ናይቲ ክታበት ድሕሪ 1–2 ሰሙን ምሉእ ብምሉእ ምስ ተኸተብካ እዩ ዝመጽእ። እቲ ናይ ምክልኻል ዓቕሚ ምስ ግዜ ክጐድል እንተ ጀሚሩ፡ መሐደሲ ክታበት ክትወስድ ኣድላዪ ክኸውን ይኽእል እዩ። እቶም ዝተኸተቡ ነቲ ሓፈሻዊ መምርሒ ለበዳ ግድነት ክስዕቡዎ ኣለዎም።

ክታበትን ኣብ ክሊ ስግኣት ዘለዉን ዝምልከት ዝያዳ ኣብዚ ኣንብብ

ኣብ ክሊ ስግኣት ዘለው ጕጅለታት ቈልዑን መንእሰያትን   

ኣብ ተሞክሮ ከም ዝተራእየ፡ ህጻናት ብዝተሓተ ደረጃ እዮም ብኮቪድ-19 ኣዝዮም ብኸቢድ ዝሓሙን ኣብ ሆስፒታል ምእታው ዘድልዮምን። እዚ ንነባሪ ሕማማት ዘሎዎም ቈልዑ’ውን ዘጠቓልል እዩ።  

ኣብ መላእ ዓለም ብሰንኪ ኮቪድ-19 ዝሞቱ ቈልዑ ኣዝዮም ውሑዳት እዮም ተመዝጊቦም ዘለው፡ ኣብ ጥዑያት ህጻናት ድማ ኣዝዩ ሳሕቲ እዩ ዘጋጥም።

ቤትትምህርትን መውዓሊ ህጻናትን ኣብ ክሊ ስግኣት ንዘለዉ ጕጅለታት ቈልዑ

ገለ ገለ ከቢድ ሕማም ዘሎዎም ቈልዑ ዝያዳ ተነቀፍቲ ክዀኑ ይኽእሉ እዮም። ኣብ ከምዚ ኵነታት፡ ዝተመቻችአ መውዓሊ ህጻናትን፡ እቲ ኣብ ቤትትምህርቲ ዝወሃብ ትምህርቲ ድማ ከም ዝጥዕሞም ክመዓራረየሎም ኣብ ግምት ከእቱ ይክኣል እዩ። ብመሰረቱ እዚ ንሳሕቲ ዝቕልቀሉን ከቢድን ሕማም ዘሎዎም ህጻናት እዩ።