Vuodjinkoarta ja dearvvašvuođagáibádusat

Buohkat geat áigot ohcat vuodjinkoartta fertejit deavdit iešdieđáhusa dearvvašvuođa birra, dat galgá sáddejuvvot Stáhta geaidnodoaimmahahkii dahje buktojuvvot johtolatstašuvdnii. Jus dus lea buozalmasvuohta dahje áššit mat sáhttet váikkuhit vuodjingálgii, fertet dasa lassin oažžut dearvvašvuođaduođaštusa doaktáris.

Eldre par kjører bil

Illustrasjon: Mostphotos

Dus ferte maid leat dearvvašvuođaduođaštus go viiddidat dahje ođasmahttát vuodjinkoartta lossa luohkáide ja jus áiggut ođasmahttit vuodjinkoartta maŋŋágo leat deavdán 80 jagi.

Sidjiide geaidda galgá vuodjinkoarta joavku 2:s ja 3:s ferte maiddá álo leat dearvvašvuođaduođaštus doaktáris.

Doavttir árvvoštallá ollašuhttátgo dearvvašvuođagáibádusaid, ja addá "áššedovdi árvvoštallama" geaidnoeiseválddiide. Leat geaidnoeiseválddit geat mearridit oaččutgo vuodjinkoartta vai it.

Diabetes – vuodjinkoartta dearvvašvuođagáibádusat

Olbmuin, geain lea diabetes, lea veahá eanebuš riska bártidit johtolagas, erenoamážit go geavahit dálkasiid mat sáhttet dagahit vuollegis varrasohkkara (hypoglykemiija), ovdamearkka dihtii insuliidna. Diabetespasieanttaid, geain lea leamaš duođalaš hypoglykemiija, namalassii nu garra dohppehallan ahte dárbbaša veahki earáin, galgá doavttir čuovvolit vai pasieanta ii šat dohppehala.

Losit fievrruid vuoddjit (2. ja 3. vuodjinkoartajoavkkut) fertejit čájehit logga maŋimuš golmma mánus vai ožžot dearvvašvuođaduođaštusa.

Loga eanet vuodjinkoartta ja diabetesa birra vuodjinkoartabagadusas (helsedirektoratet.no).

Dálkasat – vuodjinkoartta dearvvašvuođagáibádusat

Ráfáidahttin-, bávččaslitnudan- ja oađđindálkasat sáhttet dagahit johtolatváralaš láhttema. Vuoddjit geat geavahit dihtolágan darvánahtti dálkasiid, nugo stuorra dosaid "benzodiazepiner"-joavkku ráfáidahttindálkasiid dahje geavaha daid fásta máŋgii beaivái, fertejit juogo heaitit daiguin, geahpedit dosa dahje geavahišgoahtit eará dálkasiid jus ain áiggošit vuodjit biillain. Váldde oktavuođa iežat doaktáriin jus háliidat heaitit dálkasiiguin, geahpedit dosa dahje lonuhit dálkasa.

Loga eanet vuodjinkoartta ja dálkasiid birra vuodjinkoartabagadusas (helsedirektoratet.no).

Nagir – vuodjinkoartta dearvvašvuođagáibádusat

Olbmot geat dávjá leat váibasat beaivet dahje vuojidettiin, gevvet dávjjit johtolatbárttiide go earát. Dát sáhttá erenoamážit gustot pasieanttaide geain lean oađđinapnea dahje narkolepsiija. Duođaleamos áššiid ferte spesialista árvvoštallat ja mearridit devdet go dearvvašvuođagáibádusaid. Du fástadoavttir dat árvvoštallá lea go sáddejupmi spesialistta lusa dárbbašlaš. Dát dáhpáhuvvá go ozat vuodjinkoartta vuosttaš háve, dahje jus áiggut ođasmahttit vuodjinkoartta.

Loga eanet vuodjinkoartta ja nahkáriid birra vuodjinkoartabagadusas (helsedirektoratet.no).

Kolsa – vuodjinkoartta dearvvašvuođagáibádusat

Muhtun pasieanttat geain lea duođalaš kolsa dahje earálágan gehpesvihki, sáhttet šaddat unnánat áicilat ja váibat vuojidettiin. Fástadoavttir dahje spesialista galgá mihtidit ja árvvoštallat dáid pasieanttaid gehpesdoaimma.

Loga eanet vuodjinkoartta ja KOLSSA birra vuodjinkoartabagadusas (helsedirektoratet.no).

Demeansa – vuodjinkoartta dearvvašvuođagáibádusat

Vai olmmoš sáhttá vuodjit johtolatdorvvolaččat, de leat buorit, kognitiiva doaimmat dehálaččat vai fáhte johtolaga jođánit ja reagere heivvolaččat. Iešguđet demeansadávddat, nugo Alzheimer, dahje eará neurologalaš dávddat sáhttet váikkuhit kognitiiva doaimmaide. Doaktárat galget iskat ohcci dáidduid smiehttat ja reageret johtolagas. Dákkár doaimmaid iskkusgáibádus gusto maiddái eará ohccijoavkkuide go sidjiide geain lea vejolaš álgi demeansa.

Loga eanet vuodjinkoartta ja demeanssa birra vuodjinkoartabagadusas (helsedirektoratet.no).

Eará dávddat ja dilit – vuodjinkoartta dearvvašvuođagáibádusat

Lea dehálaš johtilit fáhtet mii dáhpáhuvvá johtolagas ja reageret ulbmillaččat dilálašvuođaide mat čuožžilit. Dát sáhttá leat váttis olbmuide geain lea doaimmashehttejupmi. Danne gáibiduvvo ahte relevánta spesialista iskkada olbmo geas lea diagnosa psykalaš doaimmashehttejupmi, árvvoštallan dihte ollašuhttágo olmmoš vuodjinkoartta dearvvašvuođagáibádusaid.

Leat váldonjuolggaduslaččat olbmot geain lea geahppa psykalaš doaimmashehttejupmi geaidda dát árvvoštallan lea guoskevaš. Árvvoštallan guoská dušše vuodjinkoartajoavku 1:i.

Olbmot geain lea doaimmashehttejupmi eai ollašuhte dearvvašvuođagáibádusaid vuodjinkoartajoavku 2:i ja 3:i, go dál leat garrasat gáibádusat johtolatsihkarvuhtii. Dán lea dehálaš diehtit go vállje oahpu ja virggi.

Dearvvašvuođagáibádusat vuodjinkortii gusket maiddá hárjehallanvuodjimii.

Loga eanet vuodjinkoartta ja psykalaš doaimmashehttejumi birra vuodjinkoartaofelaččas (helsedirektoratet.no).

Eará dávddat ja dilit – vuodjinkoartta dearvvašvuođagáibádusat

Eará dávddaid ja diliid oktavuođas nugo vuoiŋŋaščaskkástat dahje váibmo- ja varrasuotnadávddat galgá doavttir árvvoštallat váikkuhit go dát vuodjindáidduide.

Muhtun psyhkalaš dávddat dahje dilit nugo psykosat ja schizofreniija sáhttet váikkuhit vuodjindáidduide ja johtolatsihkkarvuhtii. Olbmot geain lea ADHD geain seammás eai leat láhttenváttut, devdet dábálaččat dearvvašvuođagáibádusaid. Doavttir ferte árvvoštallat leat go dearvvašvuođagáibádusat devdon.

Ođđa vuodjinkoarta maŋŋágo lea deavdán 80 jagi

Jus háliidat joatkit vuodjit maŋŋágo leat deavdán 80 jagi, fertet fástadoaktárat dahje eará doaktára luhtte čađahit dearvvasvuođaiskkadeami. Jus ollašuhttát dearvvašvuođagáibádusaid, addá doavttir dutnje dearvvašvuođaduođaštusa mii gusto 3 jagi.

Go leat fitnan doaktára luhtte fertet ieš buktit dearvvašvuođaduođaštusa muhttin Stáhta geaidnodoaimmahaga johtolatstašuvdnii. Dearvvašvuođaduođaštus ii sáhte leat boarrásatgo 3 mánu go buktojuvvo johtolatstašuvdnii. Oaččut ođđa vuodjinkoartta mii lea gustojeaddji dearvvašvuođaduođaštusa vuođul.

Go maŋit áiggis fas galggat ođasmahttit de ferte seamma proseassa ođđa dearvvašvuođaduođaštusain ja ođđa vuodjinkoarttain geardduhuvvot. Ođasmahttin ferte dahkkot ovdal maŋimuš beaivvi vuodjinkoarta gusto, vai vuodjinlohpi ii botkejuvvo.

Muitte ahte ii oktage ferte vuodjit fievrruin go lea oanehisáigge buozalmasvuohta, hedjonan dearvvašvuohta dahje jus dálkasat dagahit ahte ii sáhte vuodjit dorvvolaččat. Doavttir lea geatnegahtton cealkit fylkkamannái jus don guhkit áiggi (eanetgo 6 mánu) it ollašuhte vuodjinkoartta dearvvašvuođagáibádusaid.